WAKP’ÉEL XOOKIL “U K’AABA’ MAAYAJ KAAJO’OB” OLIVIA ISABEL


Le kaajo’ tu’ux  siijen   u k’aabae’  Bécal,  chúunpajal nats’ ti u jaabil 1450.
U yaax  k’aaba’  Beel-Ha, bey u  tsikbatiko’ob le úuchben máako’ob ’, yaanjil bin junp’éel  beel ja’ ku máan chúumuk le kaajo’, (bejlae’ tu k’iinile yaan u kúuchil u jala’achil tu’ux ku yaaliko’ob  yaanal  yaan junp’éel  ts’ono’ot).
Je’ex u máan le k’iino’obo’,  junjunp’íit bin u sa’ap’a,  ták ka’ sa’ati. Yéetel  táats’ man le jao’   ku  paatlil  bey kan,  le béetik  k’eexi  u   k’aaba’ Bel-Kaan.
 Le ka’ k’uucho’ob le sak wíinko’obo’ tu k’eexo’ob u juum le t’aano’obo’  yéetel bix u ya’aliko’ob  ti’ túune k’eexpaji u k’aaba’ p’aat je’ex  yaan bejlae’ Bécal.
Bécal   yaan  ichil   kajil   Calkini yéetel  leti’ u ts’ook kaajo ichil ti lu’umil Campech,  tumen  xaman  naats yaan   le’ kaajo’  ti’ Halacho  Yucatán.
Beyxan ti' le kaajo' yaan kuuchtel bey : Carlos Rivas(Xaman), San Diego(Nojol), kili'ich k'atab che'  yeeté  Limón (Lak'íin), La Fátima , La Estación yéetel Ooxtúul Jalacho'ob (Chik'iin)  yéetel Chúumuk
Chen ba'ale ya'ab máako'ob ku k'ajoltiko'ob  yéetel u yaliko'ob  Xaman, Nojol, Lak'íin, Chik'iin yéetel Chúumuk.
 
Tene tin meyaj ti´San Camilo.
 U tsiikbal juntúul nojoch máak Matilde Ek Cahuich, bix úuchik u chúunpajal le chan kaajo’ , tumen letie’ u ts’o’ok  ti tuláaka wíinko’ob ku yiilaj bix u siijil San Camilo.
Letie’ u k’ajoltaj le yaax máako’ob  Juan Tun, Mariano Dzib, Calixto Ek, Adriano Dzib, Enrique Ek, Paulino Tun yéetel Manuel Euán. Letio’ob  ku meyajo’ob ti Hacienda Chencollí, junp’éel k’íine ku k’atko’ob´ti’ le’ Jalach  jun xéet lu’um , tia’al u béetiko’ob  u yotocho’ob tia’al u kuxtalo’ob, tumen beyo  u paajtal yaantio’ob u yaalaktik ba’alche’ob yéetel u pak’iko’ob baalo’ob u tia’al janto’ob.
Beytuno ku much’talo’ob  le u’ukp’éelil mejen  láak’tsilo’ob.
Anchaj junt’uul máake’  u k’aaba Camilo,  letie´ taali ichil le chan kaajo, yéetel ku yaanto’ob tuláaka le kaajalilo’ob  tumen letie’ ku béetaj le yaax ch’een. Le máako’obo’ ku ya’alajo’ob  u k’aaba yaan ts’aik ti le kaajo’ tumen Camilo jach tu yaantaj tia’al u paajtal yaan ja’. U k’aaba’ p’aat je’ex  yaan bejlae’.
Aj-ka’ansaj  XOlivia Isabel

SEXTO TRABAJO EL NOMBRE DE LOS PUEBLOS MAYAS. TOPONIMIAS
   El pueblo donde nací lleva por nombre Bécal, fue fundado en el año de 1450.             
 De acuerdo a las pláticas de la gente antigua su primer nombre fue de  Bel-Ha “Camino de agua” porque hubo una corriente de agua que cruzaba el centro del poblado. (Actualmente se encuentra el Palacio Municipal donde según la historia en el subsuelo se encuentra un cenote).
Con el paso del tiempo poco a poco el agua fue reduciendo, hasta que desapareció por completo. Con el paso constante del agua dejó una huella en forma de serpiente, por lo que el nombre del poblado se convierte en   Bel-Kan “Camino de culebra”
 Cuando los españoles llegaron cambiaron el sentido fonético y prosódico al referirse al pueblo. Desde ese momento se transformó en Bécal nombre con que se le conoce hasta en la actualidad
Bécal está situada en el municipio de Calkiní y es la última localidad   del estado de Campeche,   ya que al norte colinda de manera cercana con el poblado de Halachó, Yucatán.
También en la comunidad hay barrios como : Carlos Rivas(situada en la parte Norte), San Diego(Sur), Santa Cruz y el Limón (Oriente), La Fátima, La Estación y los Tres Reyes (Poniente) y el Centro.
Solamente que la mayoría de las personas las conocen y las llaman principalmente  de acuerdo a la ubicación de los puntos cardinales Barrio Norte, Barrio Sur, Barrio Oriente, Barrio Poniente y el Centro.

Yo trabajo en San Camilo.
De acuerdo a la plática de un señor antiguo Matilde Ek Cahuich, comenta como  se fundó el  pequeño pueblo, porque el es último de todos los pobladores que vieron el inicio de San Camilo.
El conoció a los primeros pobladores Juan Tun, Mariano Dzib, Calixto Ek, Adriano Dzib, Enrique Ek, Paulino Tun y Manuel Euán. Todos ellos trabajaban en la hacienda de Chencolli, un dia le pidieron al señor de la Hacienda unas tierras para que pudieran construir sus casas para poder vivir, porque así podrían tener sus animales y podrían sembrar para poder alimentarse.
Fue asi que se reunieron las pequeñas siete familias.
 Hubo una persona que llegó a este pequeño pueblo con el nombre de Camilo y que ayudó a todos los pobladores, en esos diás no había camino, luz ni agua. El construyó el primer pozo. Las personas decidieron ponerle su nombre al poblado en agradecimiento de que los ayudo para que tuvieran agua.  Nombre que tiene el pueblo hasta la actualidad.
Profa. Olivia Isabel.

Ts’o’ok tsiikbal

Jach k’abéet xiixtik bix u chúunpajal le kaajo’ob tu’ux k-meyaj, ba’ax k’aat u ya’alej u k’aabao’ob, tumen beyo yaan k-paajtal tsiikbaktik ti le mejen paalalo’ob yéetel ti le’ máako’obo’, tumen ya’ab ma’ u   k’ajoltiko’ob  ba’ax ucha’an yáabach ja’ab ichil le kaajo’.

Beyxan jach ma’alo’ob ti tuláaka Ajkansajo’ob u   k'a'joltiko’ob     ba’ax   tu p'aatajto'on le úuchben   máako'obo’, tia’al ma’ u saataj le miatsilo’  yaan k-máansik ti le túumben ch’i’ibalilo’ob.
Aj-ka’ansaj  XOlivia Isabel

 

 

 

 

 

 

 

 

 

EL  LUGAR  DONDE  NACÍ.

DZITBALCHE ES UNA LOCALIDAD QUE SE ENCUENTRA ENCLAVADA EN EL MUNICIPIO DE CALKINÍ; A UNOS 90 KM. DE LA CAPITAL  DEL ESTADO. AL NORTE COLINDA CON LA CIUDAD DE CALKINI; AL SUR CON HECELCHACAN; AL ESTE  CON TERRENOS DESHABITADOS Y AL OESTE CON EL EJIDO DE SANTA CRUZ PUEBLO.
DZITBALCHE, PROVIENE DEL VOCABLO MAYA: JUN  DZIIT   BALCHE, QUE QUIERE DECIR UN ARBOL DE BALCHE, QUE ERA EL ARBOL QUE MAS ABUNDABA POR ESOS LUGARES.
ESTE LUGAR CUENTA CON BARRIOS TRADICIONALES COMO: SAN FELIPE,SANTA ROSALÍA, LA ESTRELLA, SAN PEDRO, SAN ROMÁN, SAN FELICIANO, ETC. ÉSTE ÚLTIMO ES TAMBIEN CONOCIDO COMO “PUEBLO VIEJO”, YA QUE SEGÚN TENGO ENTENDIDO, ES EL LUGAR QUE HABITARON LAS PRIMERAS PERSONAS QUE FUNDARON ESTE PUEBLO MAYA.
CON EL PASAR DEL TIEMPO, DZITBALCHE CUENTA CON NUEVOS BARRIOS, LUGARES O COMO CUALQUIER CIUDAD ACTUAL; PERO LO QUE NO SE PIERDE SON SUS TRADICIONES COMO: LAS CORRIDAS DE TOROS, EL CARNAVAL, EL DÍA DE MUERTOS Y EL MÁS CONOCIDO SON LOS GREMIOS REALIZADOS EN EL MES DE AGOSTO EN HONOR DE LA VIRGEN DE LA ASUNCIÓN DE MARÍA.
AL SER UNA CIUDAD, ACTUALMENTE, CUENTA CON CALLES IMPORTANTE, COMO LA QUE CONDUCE DE CAMPECHE A MERIDA, PASANDO POR LAS DEMÁS LOCALIDADES QUE SE ENCUENTRAN A SU PASO.
ESTA CIUDAD, COMO TODAS LAS DEMÁS, CUANTA CON LOS SERVICIOS NECESARIOS PARA QUE LA GENTE PUEDA VIVIR MEJOR; TAMBIÉN, SE DEDICAN  A DISTINTAS ACTIVIDADES ECONÓMICAS, SIN OLVIDAR LA SIEMBRA Y COSECHA DEL MAÍZ Y OTROS PRODUCTOS QUE DAN SUSTENTO A LAS FAMILIAS Y HABITANTES DE ESTE POBLADO.
TU’UX  TIN  SÍIJI’
TI’  LE  NOJ  KÁAJ CALKINI, YAAN  TÓOLO’  LE ICH KÁAJ  U K’AABA DZITBALCHE; TI’ 90 KM. TI LE NOJOCH KÁAJAL KAMPECH. TI’ XAMAN YAAN  U LAAJA’ KÁAJ U K’AABA  CALKINI; TI’ NOJOL YAAN HECELCHAKAN, TI’ LAK’IIN  MINA’AN MIXBA’A YETE CHIK’IIN LE K’AAX SANTA CRUZ PUEBLO.
DZITBALCHE, JUMP’EE KAAJ MAYAE’ U K’AAT AJLI’: JUN  TS’IIT  BALCHE ,  JUNTU CHE’ TI’ BALCHE’, LE CHEO’ JACH TU YAAN  TI LE JATS’UTS  KAAJO’ .
TI’ LE KUUCHIL YAAN  YA’AB UCHBEN XO'OT KAAJ’ BIX: SAN J FELIPE, SANTA X ROSALÍA, LE EEKO’, SAN X PEDRO, SAN X ROMAN YEETE SAN X FELICIANO, LELA’ XAAN K’AOTIK BEY “ ÚUCHBEN KÁAJ”, TUMEN TÓOLO’ TU  KÁAJTAJO’OB YÁAX TÁANIL MÁAKOBO’OB KU BETO’O’ LE YÁAX KÁAJO’  MAYAE’
TS’ÓOK’  MÁAN LE K’IINO’, DZITBALCHEO’ YÁAN  TUMBEN  XO'OT KAAJO', BEY XAAN  U LA’A’ KUUCHILO’OB  BIX  LE TUMBEEN NOJ KÁAJ; CHEN BA’AXÉ’  MA’ TU TU’UBUJ LE  BA’ALO’  SUUK’ BETÓO’ BIX: PAAY WAKAX, LE CARNAVAALO’, JANAL PIXAN, YAAN JUMP’EE JACH K’AJOTAAN LE GREMIOS KU BETKÓO’ TI WIINAL ÁAGOSTO TI’ HONOR TI KICHKELEN  SUJU’UY  ASUNCION DE MARÍA.
LE NOJ KÁAJ BEORA YÁAN U NOJ BÉEJ,  BIX LE  KU BISIK’ TI’ KAMPECH TI’ JÓO’, CHEN BA’ALE  YAAN MA’AN U LÁA’JA’  CHICHÁN KÁAJO’ YAANT’  TI LE BÉEJ.
TI’ LE NOJ KÁAJ, BEEY TU LÁAKALO’OB, YAAN  TU LAAKA LE BA’ALO’  KU BETIK’


RENE CANUL C.

                           U TSO'OK  
LE KÁAJO' JACH JATS'UTS , YAN BIN K'AOLTIK', TOLO' LE MÁAKO'OB  TU BISKUBA'O YETE  USTUT'AANO' YETE ULÁAK MÁAK'OB.

TOPONIMIAS


1°/06/15

U K’AABAE IN KÁAJAL HOP’ECHEN, K’A’AT U YALAJ  NOJOCH KAAJAL JO’O CHENO’OB, IN KAAJAL YAN KUCHTEEL BEY: AVIACION, TAMARINDO, SAN MARTIN, MIRADOR, NORTE BEY XAN  KUCHTEEL JKA’ANZAJO’OB, YÉETEL CHÚUMUK KAAJ,  TU LÁAKAL U YAM KAAJ  YAN NOJ BEEJ, YAN KA’ NAAJIL TS’AAK YAJ, YÁABACH NAAJIL KO’ONOL,  YAN XAN YA’ABIL NAAJIL XOOK  TAK NOJOCH NAAJIL XOOK.
U K’AABAJ KUCHTEEL TUUX YAN IN OTOCH TAMARINDOO, TIA’AL IN K’UCHU WEY KAM, PECH YAN IN MAANSIK U LÁAK KAAJILO’OB U K’AABAE: ICH-EK, SAAN LUIS, TU’UNBEN KAAJAL,  OOXA’,  ZUUKTUK. KAYAL,  TIKIMUL, U TS’OK KASTAMAY, TIN KUXTAL WEY KAMPECH TUMEEN TIN MEYAJ TI U KAAJAL BETHANIA, YÉETEL TUMEEN IN CHAN X-TUP AAL TU XOOK XÁANTAJ TSÁAK U K’AABAE TUUX YAN IN OTOCH VEINTE DE NOVIEMBRE MINA’AN NOL BEJ CHEN YAM KAAJ YÉETEL YA’ABACH TÚUNICH.
TUUX KIN MEYAJ MA’ IN YOJEETIK BAAXTEN BEY U K’AABAE  JUNP’EEL KAAJAL JA’TS’U’UTS CHICHAN YAN NAAJIL TS’AAK, YAN INICIAL YÉETEL PREESCOLAR MASEWAAL  BEY XAN PRIMARIA.
TOPONIMIAS
El nombre de mi pueblo es hopelchén quiere decir la ciudad de los cinco pozos en mi pueblo ay barrios como: Aviación, tamarindo, san Martín, mirador, norte y también barrio magisterial, y el centro de la ciudad,  todas las calles  tienen carretera,  hay hospitales, muchos comercios,  varias escuelas.
El nombre del barrio donde vivo se llama tamarindo, para llegar a qui en Campeche tengo que pasar o tros pueblos de nombre: Ich-ek, san Luis, pueblo nuevo, oxa, suctuc. Cayal, tikimul y por último castamay, estoy viviendo en Campeche por que estoy trabajando en bethania y por que también mi hija la meno r esta estudiando enfermería, donde esta mi casa se llama 20 de noviembre, no ay carretera solo calle con mucha piedra.
Donde trabajo no se por que le llaman Bethania, es una comunidad cica bonita hay casa de salud Inicial y preescolar Indígena y primaria.

j-kaanzaj
XLUCIANA VILLAMONTE.


TSIKBAL YO'OLAL  A  MEYAJ


Jach ma’alob aj-ka’ansaj x-Luciana, jach  jats’uts a tsiikbal, chen ba’ale  k’a’abéet  k’aat chi  tia’al k-eésik  ichil najil xook  tu’ux  x-meyaj.

X-ajka’ansaj  Norvelia Jacqueline


LE’ PATULO’OB TI KAAJAL TSOOLO’OB TIA’AL TU’UMBEN LÁAKTSILO’OB.



26/05/15

U WÁAKP’ÉEL MEYAJ.



le’ kaajal tu’ux kin meyaj chen bix ku jo’osaj le jo’ol póopil in yoje’etik, le ken kú’uchik le k’iino’ tia’al u k’eexko’ob le jo’ol póopil, tu láakal le maako’ob ku muuchkuba’ob, ts’oole’ ku xoxotko’ob ju’un, chen juntúul xe’et ju’um ku tsi’ibi jo’olpóopil, ku láalko’ ichil junp’eel báaj,  lej jo’olpóopil ku jo’ok’o ku laj yáalaj u k’aabae tu láakal le ma’ako’obo’  ku máanko’ob machik junp’ee xe’et ju’um, lej ma’ako’ ku jo’osik le ju’um ku ya’alaj  jo’olpóopil le’ ti’ ku méentik.
téelo’ ma’ ku jo’osaj le jo’olpóopil bix ku jo’osaj u láak kaajalo’ob ku meentiko’ob xíimbalil k’atunyaj.


LAS FORMAS DE ORGANIZACIÓN COMUNITARIA PARA LAS NUEVAS FAMILIAS.
En la comunidad donde trabajo solo se  como eligen a la autoridad, cuando llega el tiempo para cambiar la autoridad todos los señores se reúnen luego hacen pedazos de papel y solo un papel tiene escrito autoridad, lo echan en un traste la autoridad que sale dice el nombre de todos los señores pasan a agarrar un papel el señor que saque el papel que diga autoridad el lo va hacer.
Ahí no sacan a la autoridad como en otras comunidades que hacen campaña.

AJ-KA’ANZAJ
X-LUCIANA VILLAMONTE.



LE KANANIL U KAJAL MIATSIL TI' LE XOOKNALOB'OB TIA'AL JUNTUUL J-KA'ANZAJ MASEWAAL


UJO’OP’ÉEL MEYAJ.
11/05/15




sen yan kananil tu’ux ku kuxtal le xooknalo’ob tia’al tu láakal jka’ansajo’ob ma’ chen tia’al masewaal,  bey xan tia’al u láako’ob yan u ts’áabaj u kananil: u miatsil tia’al le aj.ka’anzaj tumeen le´lo´ku  máachik  tia’al u yoojeltik báax ku nu ka’ansik ti le mejen palalo’ob wa ma´tu meentik bello ma’ máalo’ob  ku meentik u meyaj xook,
tu láakal le xooknalo’ob ku tasiko’ob yaabach k’a’óotik ti u miatsil bey xan u láaktsilo’ob yan lojtik’

LA IMPORTANCIA DEL CONTEXTO CULTURAL DEL ALUMNO PARA UN DOCENTE INDIGENA

Tiene mucha importancia el contexto del alumno para todo maestro no solo para el maestro indígena también para los otros tienen que darle importancia a la cultura del alumno, tomarlo en cuenta para saber que debe enseñarle a los pequeños, si no lo hace así su trabajo educativo no estaría correcto.
Todos los alumnos traen muchos conocimientos de su cultura y también de su familia hay que rescatarlo


J-XLUCIANA VILLAMONTE.








9/05/15

TUN K’AS MEYAJ.
IN  T’AAN MENTIK’

tia’al in meentik’ maya t’aan chen le ken in bin yetel in na’ , tumeen tu’ux kin kuxtaj mix mak ku t’aan maya, beyxan tu’ux kin meyaj le uláak aj-ka’anzaj ma’ u yojeltik t’aan maya, chen yeetel in xooknalo’ob kin meentik, le’ tio’bo ma’ jach ku na’atiko’ob tumeen jach mejeno’obo. bejla’e tin bin xook maya t’aan beyo kin tsikba yéetel u láak jka’ansajo’ob ku yoojeltik le táano’ob maya.

MIS PRACTICAS DE LENGUAJE.
Para que yo practique la maya, solo cuando voy con mi mamá  porque donde vivo nadie habla la maya, tampoco donde trabajo, la otra maestra no lo sabe, solo con mis alumnos lo hago ellos no lo entienden porque están chicos, actualmente estoy yendo a estudiar en maya así platico con otros maestros que saben la lengua maya.


AJ-KA’ANZAJ: X-LUCIANA VILLAMONTE D.

U K´AABA´ KAJOB MAYAO´OB (TOPONIMIAS) GUADALUPE TUT GLEZ.

In   k´aabae  Guadalupe  ts´ok  in  kuxtal  ti   ka´p´eel  kajo´ob,   sijen  X-kanja           (ja´   k´ank´an)   ooxja´ab    yaanten   kaj  tasa´aben    Dzibalchén  (ch´ee´n   tsiibtáan)   ichil   ti  u  meektan   kajil     Hópelchen  (jo´o  ch´ee´n)  ti u xóot´noj  lu´umilCampeech (lu´nmil  kan  yéetel  pech). Bejlae   kuxanen    ti  un nojkajil   San Fco. Ti Campech.
Uchkache´   ti´al  a  k´uchul   ti  chan  kajé chen yan t´uulbejo´ob   jujunp´itile´ kaj beetab  kokochbej   je´ex  yanik   bejlae.
Ti  kinmeyaj  ti  jun  p´eel  chan  kaj  u  k´aba´e   Bethania   ti   u  meektan  kajil  yéetel    ti   xo´ot noj lu´umil   Campech   ti´al  a k´uuchul   yan  a ch´aak    u nojbejil   ku  bin jo´   (Merida)   ka  maan   k´ooben  (Koben)   ka   seelé    ti  chan   kochbej   ti´al   a    k´uuchul    Hampolol   ka   ch´aak  u bejil   jun  p´eel   legua    táak     Bethania.
Le   mako´ob   beet  le  kaajo´ob   tso´ok  u  laj   kimlo´ob  kut  siikbatale´   lajun         la´silo´ob   kuxano´ob   ti  jun  p´eel  múuch´ kuxtal  lu´um   Nacheja  ( ja´ naach)      jok´ob  u  payil  tumen   yaanal  u  k´uul  najo´ob ,  ka   tu   kaxto´ob   jun   xe´et         lu´um   ti´al  u  betiko´ob    u  yotocho´ob   leteen tu  ts´ajo´b  u  k´aaba´  Bethania   ti tu ch´ajo´ob  ti  u  analtee  ki´chkelen yuum  u k´aat  u   ya´alé    “ u kuuchil  je´ele “  bejlae  yano´ob   jo´o   jejelas    kúul najo´ob.
Lekaj   k´uuch  le    la´siloba´  tu  beeto´ob  u  jotocho´ob  cheen  sisik  minaan      beejo´ob,   jeex  uchiik  u  bin   u  ya´atalo´ob  ka  tu  p´iso´ob  u  t´uul  bejilo´ob,  kamaan  le  ja´abobo  tu  koochkinto´ob  u  bejil  u  yotocho´ob.
Jujunp´iit  ka´aj  sunaj  ejidoo  ka  ts´iita´b   u   ju´unil.   Ti  le  k´iinilo´oba   yan   jun  túul  jolpop     ti   u lu´umil   yéetel   jun  túul  ti  meek  tan  kajil.
Le  ja´ kumeyajtio´bo  ti  ku tal  ti  jun  p´eel  ch´ee´n   yan  tu  k´iuki ku  k´uchul  tu  tanajo´ob  ti  tuuboo  jilkunan  yaanal  lu´um.  Yaabach  maako´ob   yan   ch´ee´n  tu   solaroo,  yanxane´ ichil   u  lu´umil   túux   ku  pa´ko´ob  u  yíich  che´ ti´al  u  bis  u  kono´ob  nojkaj  campech.
Táan yaaxk´ine´  ku  biino  xiimbal  ichkil  jaal   ak´al  u  k´aaba´    “lol  xaan”  beeyxan  yan         k´iiné       ku  biino   xiimbal   ti  jun  p´eel  muul   u  k´aaba´  akamul        naats´   ti   bethanea  lela´ ma´  jach    k´ajotaan  túmen  ya´abach  maak.

NOMBRES DE PUEBLOS MAYAS  TOPONIMIAS (GUADALUPE TUT GLEZ)

Como persona he vivido en 2 comunidades y actualmente en la ciudad; nací en Xkanja, crecí en Dzibalchén ambos en el municipio de Hopelchén  Estado de Campeche; para transportarse a estos lugares  se transitaba en veredas, que luego pasaron a ser terracerías hasta que ahora cuentan con carretera pavimentada.
Actualmente vivo en la ciudad de San Fco. de Campeche y trabajo en una comunidad llamada Bethania  del Municipio y Estado de Campeche. Para llegar a este lugar se transita la carretera federal, hasta llegar a un desvío de carretera estatal pasando por Hampolol hasta llegar a la   comunidad.
Los fundadores de Bethania todos han muerto, pero cuentan algunas personas que fueron 10 familias que vivían en una hacienda llamada Nacheja, pero debido a las diferencias religiosas salen del lugar en busca de un espacio donde vivir; ya que eran religiones diferentes a la católica razón por la que deciden por un nombre bíblico que significa “lugar de descanso”, se cuenta con aproximadamente 5 diferentes religiones.
Se fomenta la comunidad poco a poco van trazándose las calles, mejorando la presentación del lugar hasta que se convierte en ejido y se les da los derechos correspondientes.
Ahora tiene como autoridad un comisario ejidal y uno municipal. La comunidad se abastece de agua entubada que se extrae de un pozo en el centro de la plaza, pero varias familias cuentan con pozo en los patios de sus terrenos y otros en las parcelas en donde los accesos son veredas o caminos,  rústicos de donde extraen hortalizas que venden en el mercado.

La gente acostumbra a pasear en una aguada llamada lol xan cerca de Hampolol y en ocasiones van a Akamul un sitio arqueológico poco explorado.




Le chan kaajo’   tu’ux  ka’ meyaj Ajka’ansaj in k’ajol, yaan ya’ab kúul najo’ob.


Ma´ in wojel kachí ba’ax u k’áat ya’ale u k’aaba Bethania. Bejlae’ okin ojeltik, beyxan ba’ax yaan tia’al bin k-xiimbal, ba’ax suuk u béetaj yéetel bix u kuxtalo’ob le máako’ob ichil le kaajo’. Tuláaka  le  ba’alo’ob  u paajtal tsiikbaktik ti le mejen paalalo’obo’.


Aj-ka’ansaj  XOlivia Isabel

    u   k´aapaak  in  tsiib jach  ma´alo´ob  xookik  u tsiib  in  weet xooko´ob  tumen  beyó  ya´a  ba´axoo´b  kin  k´ajotik  ti  u kajil  túux  kuxaano´ob  wa  túux  ku  meyajo´ob   beyxan  beyó  ku  pa´atal  tsikbaltik   tu  yoolal  tmiasil  tu batsilo´n


 
 

wakp'éel xooki:u k'aaba' maaya Hopelchen( toponimias) irene may

u k'aaba' maaya Hopelchen

Hopelchén: lugar de los cinco pozos. es una ciudad del estado mexicano de Campeche, situada al este del te rritorio cercana al la frontera con el estado de Yucatán, en la denominada Región de los Chenes.
el nombre del Municipio de Hopelchen esta integrado etimológicamente de la siguiente manera: Ho'= cinco y p'eel que es un sufijo empleado en el conteo maya sobre las cosas u objetos y de ch'e'en= pozo. por eso se le dice lugar de los cinco pozos( precisamente por que la población en su fundación había cinco pozos que tiene una profundidad  de 4 metros, en los cuales los primeros habitantes se abastecían de agua). cabe aclarar que la letra h tiene un sonido de j. por tal razón Hopelchén se pronuncia jopelchén. ala carretera que comunica Hopelchen con la capital del estado Campeche se le denomina " región Chenes" no precisamente por el municipio que tiene la terminación chen, si no que en esta región existen muchas comunidades con esta terminación: kancabchén, bekanchén, pakchén, dzibalchén, komchén, sakapchén, . por esa razón a sus habitantes se les llama cheneros.

Hopelchén u lu’umil jo’p’eel ch’e’eno’ob, leti’e u noj kaajil u noj lu’umil campech ti’ yaan lak’in ti’ u xuul le noj lu’uma bey xan ti’ u kajbal u noj kaajil yucatan, leti’e jach ku ya’alal j ch’e’enilo’ob, ku ya’alalti beyo’yóolal le ch’e’eno’ob yaanyo’ yéetel u taamio’lobe yaan tak káanp’éel metro’ob ti’, ba’ale u yáax kajnáalio’ob le’ kúuchil je’elo’ ti’ ku jo’osiko’ob ja’i.
Jach ma’alo’ob ka k tsool le u wo’ojil “H” yaan u juum ti’ “j” le beetike’ ku ya’ala’alti’ jopelchen’en bey u juum ken a’ala’kti’o, le u bejil le kaaja’ ku jo’osik ti u noj kaajil campech, le beetike le kaaja’ ku ya’ala’alti’ j ch’e’eno’ob ma’ tu yóolal le ts’ookbal u k’aaba’ ch’e’eno, ba’ale tu yóolal le jejéeláas kaajo’obo’ yaa u ch’e’enilo’bi, je’ex le kaajo’ob ku k’aaba’atik: kancabchén, bekanchén, pakchén, dzibalchén, komch’en, sacabchén, le beetike’ ti u kajnáalio’obe k’ajoola’ano’ob j ch’e’enilo’ob.
Irene May Chi.

Tu´ux  ka  meyaj  jach  ma´alo´ob  u pajtal  a  wuesitk  u  k´aaba´ le  kajo´bo túmen  ya´a  u k´aaba´  mayao´b   ya´a   yéetel  ch´ee´n    kin  tuklike´  yaan   yaabach    ch´eeno´ob    tuux  ku  ch´aabal  ja´ ti´al  uk´bil
Guadalupe Tut

maalo'ob aak'a . 
Yan in béetiktech junp'e'l tsiikbal yoole biix u k'aajol le peten lu'umo' "ch'e'eno'ob". Ku yaalati'o'ob beeyo' tumen ti' tu lakal le kaajo'ob yan ti'o' u ch'e'enil tux ku jo'osiko'ob ja' u tial u béetiko'ob u kuxtali'. Yó'ose tun Hopelchen ku táana beeyo tumen ti le k'iiwik wa u chumuk kaaj jo'olan jo'op'el ch'e'en.
Ajkansa'aj Reynaldo Quijano K'aan Che'.








ts'o''ok tsikbal
 
Jach maalo’ob le tuukul ka wa’aliko, k’abéet kansik baxten yaa’ kaajo’ob ku bisik ch’e’en tu xuul u ts’iibil u káaba tu men jach jaj tu laakal le kajo’obo’ yan ch’e’en chumuk u kiwiki’, yan tuxe’ ku k’astal u nuukul u jojsal le ja’o ku ch’aiko ti’ le uchben ch’e’eno’obo’. Yan in nukbesik in kaambal yoolal le kajoba’ tiolal u pajtal in kansik ti’ le mejen paalalo’obo’.
 




WAKP’ÉEL XOOKI: “U K’AABA’ MAAYA KAAJALO’OB” ( TOPONIMIA)

WAKP’ÉEL XOOKI: “U  K’AABA’ MAAYA  KAAJALO’OB” ( TOPONIMIA)
Tene’ kajakbalen tu noj káajil Campech .úuchi u  k’aat  yáale  kan-culebra yéetel Pech-Garrapata.
U jajatsil le nojoch kaj Campech túux  kajáanen u  k’aaba’e. San Jpanchoo Campech, ti’ le bej u k’aaba’ j-Altamiranoo nat’s ti’  le k’íiwik  yéetel  ti’ u kúuchil  túux ku  ko’onol yéetel  u ma’anal balo’ob jante. jump’éel  uchben jajatsil tu’ux yan  yáabach  u xóokil ba’ax ucha’an yéetel  uchben  maáako’ob. Tumen  je’u  pajtal u yila’a u  jejelas najo’ob uchbeno’ob ku  kanantiko’ob  ma’u sáata  bix  u  beatáani  ka chumpaje  kuxtala´ ti le kaja’.je’ bix  le k’íiwik beta’al tu  ja´abi 1737 ku k’abáatik “ k’íiwik ti san jpanchoo” yan  jump’eel  u núukul  túux ku  yila’a  ba’ax hora, ti’aan  tu káanali. Lela’ beta’al tu jáabil 1870, le kúuchila’  jach  jat’us tumen tulaka  le ak’abo’ob yan u kóonol  janal ki’, yéetel yan kíine ku  yúuchul  ok’ot  je’ bix k’aolma  ku  beta’al  ti’ le noj kaja’ letene’ yáabach máak ti’ u  jejelas  noj kajo’ob  ustut’an u xiinbatiko’ob.ti’  lela’ je’u pajtal a k’uuchul ti’ hóop’éel  noj  bej ,Tu  tséel  ti’a’an u wotoch  ki’ichkelem yum  beta’al  tu jáabil  1546,  lela’  tu’ux  ku  yáalale  beta’ab  le yáax  payalchi’ ti’ tu noj lúumil Mexicoe tu  jáabil 1517.lela’ ku  p’aata  ichil  u  bej u  k’aaba’ j-Miguel Aleman yéetel  u noj bej J-Mariano  Escobedo
.
X-KA’ANSAJ. NORMA LUCELY  PECH SIMA.

SEXTA SESIÓN :  EL NOMBRE  DE LOS  PUEBLOS MAYAS (TOPONIMIAS)

Vivo en un barrio de  la Ciudad de San Francisco de Campeche,  antes Kaan=culebra  y Pech= garrapata que  quiere decir lugar de serpientes y garrapatas.
El  barrio Donde vivo se llama San Francisco en  la calle Altamirano  cerca del  mercado , es uno de los  barrios más antiguos y tradicionales,  posee varias  construcciones  así  como casas antiguas que aún  conservan su  estructura  arquitectónica como  lo es la plazuela o los portales de San  francisco construida en  el año de 1737 y al que se accede por medio de cinco calles , se caracteriza  por tener una torre con un reloj  en la punta elaborado en  los años 1800, es un lugar visitado  por  los turistas ya que esta animada todas las noches con un ambiente agradable de música y en ocasiones  baile regional, así como también se ofrece comida rica , a un costado de éste tenemos la iglesia de San Francisco fundada en  1546, en el mismo donde se dice se oficiaría la primera misa en el actual  territorio  mexicano en el año 1517. se ubica en la avenida Miguel Alemán con la calle Mariano Escobedo.


PROFRA.NORMA LUCELY PECH SIMA.




Le méek’ tan kajil ti’  Caampech yaan yaabach ba’alo’ob utia’al kaotik.
Jaach jats’uts’ le ba’alo’ob ku meenta’a ti’ le kuchteel tu’ux kajaneech ajka’ansaj tumen ku kana’anko’ob u miatsil.


ajka’ansaj: X-SILVIA GABRIELA CANCHE HDEZ



ti le campeche' yabach k'aba le kaajo'ob ti maaya le betike jach malo'ob k'aotik tumen beya  ti' esik le xooknalo'ob u miatsil.
tone kabet ojelbi le k'aba le  kajal  meyajo'ob, tiola chinpoltik, le beetike k'a'ana'an kaansik ti le mejen palal.   

ajkansa: x-Irene may chi
TS'O'OK  TSIKBAL.


Tulaka  le kuchilo'ob  yéetel  u  jejelas  jajatsíil  le  nojoch  kaj  Campech  yan  u  K'ajlayil  tumen  ya'abe  yan  u  ka'aba'   ti'  uchben  ma'ako'ob  ti'olal  le  bax ucha'an yáabach  ja'ab, k'aanan k'aotik, bey  xan jats'ut  k'a'otik tulaka  le  bax  tu p'aataj to'on masewal  mako'ob,  to'on  ajka'ansaj  yan  ojetik  máalo'ob ba'ax u  k'aat yáale  u  k'aaba'   kaj tu'ux  meyajo'  uti'a'al  tsikbatik ti'  le  mejen  paalalo'ob  bey xan  le  kaj  tu'ux  kuxtal.  

X-KA'ANSAJ.  X-NORMA LUCELY PECH  SIMA.



u k' aaba maayaj kaajo'ob

Te kaajal u k'aaba chunchintok u luumil tok tuunich ku ts'íiktakulo' ob le nojoch máako' ob, le kaajtala' chuumpaj u kuxtal máako' ob me uuchk'ache le ya'ab máako' joop u koojol yaan u meyaj Pak'al arroz yéetel u yiits ya'  tu meenko'ob le kaajala'.
Beey xan ti kaajala aanji junp'éel uuchben la'pak' chenbale le tuunicho'ob le máako' ob tu chaajo'ob tia'al u meenko' ob joot wáa chuuntunich taanajo'ob.
Chunchintok ku paajtal ti luumil hopelchen, u luumil campeche , le beejo' minan u k'aabao'ob mix xook béenil.
Ajkansaj karina
 El pueblo se llama chunchintok que significa pedernal. Se platica por la gente adulta el pueblo empezo a habitarse debido a que tiempo atras La gente trabajaba sembrando arroz y Chicle zapote y de ahi se empezo a formar el pueblo.
Tambien en el poblado habia una ruina pero las piedras se agarraron para hacer bardas o cimientos de las casas.
Chunchintok se encuentra en el municipio de hopelchen del estado de campeche.
Los caminos no tienen nombres ni numeros.

WAKP’ÉEL XOOKIL “U K’AABA’ MAAYAJ KAAJO’OB” TOPONIMIA (X-SILVIA)

WAKP’ÉEL XOOKIL “U K’AABA’ MAAYAJ KAAJO’OB”
TOPONIMIA
Tene’ kaajanen ti’ u kaajtali’ Champoton le kaajala’ jach jats’uts yéetel ki’’imak’ool.
U k’aaaba ti’ kaajal  Champoton ichil maasewal t’aan ka’ap’éel t’aan chakan yéetel putum.
MEK’TAN KAJIL:
Méek’ tan kajil ti’ le nojoch kaaj Caampech ti’ Méexico
Bejla’e’ yaan mek’tan kajil ti’ noj kaaj.
TU’UX PAATAL CHAAMPOTON
Paatal tu xaman: nojoch kaajil ti’ Caampech
 Ti lak’iine’: noj kaaj Quintana Roo yéetel Belice
Tu nojol: Republica ti’ Guatemala
Ti’ chik’iini’ : meek tan kajil Carmen yéetel Escárcega
BEJO’OB:
Naats’ ti’ le noj kaaj Campech 260 lub.
BIX U K’UCHUL?
Ti’ noj kaaj Caampech nojol tu yo’olal yuyul beel 180
KÚUCHILO’OB K’UYENO’OB:
K’unaj  lela’  ti’ nojoch na’ ti’ las x-mercedes, mejen k’unajo’ob franciscanas ti kaajal Champoton yéetel Seybaplaya
KÚUCHILO’OB ÚUCHBENO’OB:
Ruinas del fortin de San Luis yéetel el fuerte ti’ San Antonio
Le kaajal ti’ chaampoton yaan:
áalkab ja’,ts’ono’oto’ob, k’áanáab yéetel áak’al che’o’ob ;le áakal che’o’ob  tiano’ob tu k’áaxo’ob ti Hool yéetel Chuina.



K’AJLAYIL:
Ti’ 1917 le aj beelmal Moch Couoh ts’oyesaj sak le wiiniko’ob españoles le beetik tu t’aano’ “wats’ k’áanab ti’ le ba’ate’el k’aas”, bey tuno’ kaata bi tak u kiin k’ajlayil


Bejla’e ti’ kaajal ChampotoniL yaan yaabach jejelas muuch taalil kaajtalil maako’ob  jebix:ch’e’en peek’,ch’e’en k’áax,ch’e’en mis,taajonal,huuanal,san patricio,plan chak,arenal yéetel uláak.
Beyxan yaanti’ jejelas k’áaxo’ob jebix:vicente guerrro,pixtun,chuina,revolución,cantemo,ulumal, yéetel uláak.

AJ KA’ANSAJ: X-SILVIA GABRIELA CANCHE HDEZ

Yo vivo en el pueblo de Champotón es un pueblo bonito y alegre
El nombre del pueblo de Champotón está formado por dos palabras mayas y significa región de la sabana
Jurisdicción:
Municipio del estado de Campeche en México
Hoy tiene jurisdicción de ciudad
Ubicación:
 Norte: Campeche
Este: Quintana Roo y Belice
Sur: República de Guatemala
Oeste: municipio de Carmen y Escárcega
Caminos
Ciudad más cercana Campeche 65 km
Como llegar
De Campeche hacia el sur por la carretera 180
Sitios sagrados
La iglesia de nuestra señora de las mercedes, parroquias franciscanas de Champotón y seybaplaya.
Sitios arqueológicos:
Las ruinas del fortín de san Luis y el fuerte de san Antonio.

En el pueblo de Champotón hay: rio, cenotes, mar y aguadas; las aguadas están en los ejidos de Hool y Chuina

Historia
En 1917 el cacique Moch Couoh venció a los españoles por eso ellos le llamaron “bahía de la mala pelea y así ha sido conocida a través de la historia

Actualmente Champotón tiene diversas colonias como: pozo del perro, pozo monte, pozo del gato Tajonal, huanal, san patricio, plan chak, arenal y otras.
También tiene ejidos como: Vicente guerrero, Pixtun, Revolución, Cantemo, Ulumal y otras
SILVIA GABRIELA CANCHE HDEZ


TS’O’OK TSIKBAL
Le méek tan kajil ti’ chaampotón yaan yaabach kúuchilo’ob utia’al xíinbalil yéetel ba’alo’ob utia’al kaotbil, u k’ajlay jach jats’uts’, beyxan ti’ale’ uláako’ob kaajalo’on yéetel méek tan kaajilo’ob u cha’a chi ma’alob le ajka’ansajo’ob.
Jujunp’éel kaajal ku k’eexku’ob sáansamal chéen ba’axe’ u k’ajlay ma’ tu kiimi’ mantants’ kuxan


ajka’ansaj: X-SILVIA GABRIELA CANCHE HDEZ












Tene kustali Noch kaaj u k'aabale san panchoo Campeche k'aat yale (luumi can yetel peech).
U kúuchil tuuk yaanen tií yaneen colonia San Rafael u bej cantukal código postal kantukal míix baj lahuntuhokal.
bejla'e u káotaa avenida Colosio naats avenida central tuux xaax via tuux ku man tren.
Tuux o'ox bej yan u xiikulilub ku yalike óox bej. Yan t'aan muuch najilob fraccionamiento bicentenaro ku yalatii táanij utiaál a jookole teelo yan naj tuux ku koonol baax utiaál cocheob ku yalike autopartes librado yan xaan ciber tuux tu betaa joochel juun, chumuuk ken oj'ookol tu xuum bej u tial najili, yaax boon.
Xkanbesaj: Margarita Pool Ortiz

Yo vivo en la ciudad de San Francisco de Campeche que significa “tierra de culebras y garrapatas”.
La dirección donde yo vivo, se encuentra ubicado en la colonia San Rafael, calle 24 código postal 24090. Ahora conocido como avenida Colosio a un costado de la vía de la 3era privada tiene un letrero que dice 3era privada enfrente esta un fraccionamiento que se llama bicentenario antes de entrar a la 3era privada se encuentra una tienda que se llama auto partes librado a la derecha y a la izquierda está un ciber, al fondo está mi casa verde.




Teene kuuuxtalí nooch kaaj San Pancho Campech.
U beejil.
Bej cantukan xaax via treen avenida colosioo tuux yan óoxbej, colonia San Rafael código postal katoal mix baalj lahuntuhokal ichil avenida central.
Yetel avenida Colosio tan infonavit bicentenario tuux yan electricoo ku yalale más jaach naats ka'a najil auto partes librado tuux jach.
Tooloj óox bej jach jo'olajun metros avenida tóoloj kaxtal in taanaj yaax boonil yan u joolbej yaax xaan.
Kanbesaj: Agustín Cámara Castillo

Yo vivo en la ciudad de San Francisco de Campeche en la siguiente dirección:
En la calle 24 a un costado de la via del ten de la avenida Colosio en la 3era privada de la colonia San Rafael del código postal 24090 entre la avenida central y la avenida Colosio enfrente del infonavit bicentenario por donde está el eléctrico Chapulín y a 2 casa de auto partes librado se localiza la 3era privada y como 15 metros de la avenida se encuentra mi casa que es de color verde y tiene rejas del mismo color.


ÓOP'E'ELI´MEYAJ: LE' LIK ICHILKAAJIL YÉETEL LE´ OK'OLTAJ TI U LÁAK KAAJALO'OB.

Le lik ichilkaajil ti bethania chen ku man yéetel le páak´iik le k´áaxo´ bey xan u kuuchil ichankil che´ob,  tia'al u bin ko'ono kúuchil koonol ti kampech, chen bale´le ko´olelo´obo' ku bino'ob koonolle ok'oltoj ti u láak kaajalo'ob yan chen le ken ku bino'ob kimbal wa tia'al u mentiko'ob u k'aat 'oolal



La vida intercomunitaria de Bethania solo se basa en la siembra de las  milpas también las parcelas, para ir a venderlo  en el mercado de campeche, solo que las mujeres lo van a vender.
y la relación con otros pueblos solo es para cuando van a pasear o para a su culto.




j-kaansaj x-luciana

4/06/15

KA´AB MEYAJ: LE SUUKIL T´AAN LE' LITERATURA YÉETEL TOJOL T´AANO ÓB K´AJ LAYO´OB.



KA´AB MEYAJ: LE SUUKIL T´AAN LE' LITERATURA YÉETEL TOJOL T´AANO ÓB K´AJ LAYO´OB.

Le tojol táan  k´ay layo' ob  ti Bethania tuux kin meyaj, ma´in  k´a'otik chen ten bey j-kaansaj kin tsikbaj yéetel in aj-kambalo´ob  bix ku kuxtalo´ob káachi le nojoch máako´ob, mina´an kiisbuuts´chen xíimbali´tia´al bin ti uláak kaajal, bey xan yéetel ts´i´imin ku bino´obo´tuux ku meyajo´ob le máako´ob.

Yan máak u yojetik le tojol t´aan chen ma´tu bin ti le najil xoox tia´al u tsikbaltiok yéetel le mejen palalo´ob , mix tó'on u pajtal bisik le palalo'ob  tuméen jach chicgano´ob. le óolal chen lelo´ u pajtal mentik.

segundo trabajo: La tradición oral, la literatura y los testimonios históricos.


El testimonio histórico de Bethania donde trabajo no lo conozco solo yo como maestra le platico con  mis alumnos, de como vivían antes los abuelos , no había autobuses solo caminando iban a otro pueblo, también con caballo iban a donde trabajaban los señores.
Si ay personas que saben de testimonios pero no van a la escuela a platicar con los niños, ni nosotros los podemos llevar por que están muy chicos, solo eso podemos hacer.

j-kaansaj x-luciana
4/06/15.

 



TOPONIMIA

GRUPO 1 "Kosom" (Golondrina): 



4 ti Junio  ti 2015

MAALO´  ÁAK´AB 
YANAK TEEX IN ETKAANSAJ

In  
k´aabae  Xmildred  Liliana 
Barbosa  Chi

XTOPONIMIA   U KAJAL 
PICH:
Tene  kin meyaj 
ti u kajil  Pich  u k´aaba ku 
ta ti  masewal  t´aan, tu ts´ikbaten juntul nojoch maak uch
talak cajta´ ti e kajil, yan yaabach u ché le 
Piicho´ leten  tsa´ u k´aaba beyo´.
Tin k´aata  baax le piicho´  kaa tu yaajten : 

Le    Piicho´ jump´e  ché jach nojoch, yaa u lé sen yaax yete jach
nuktak, yan   yaabach u lool chen
baalake  chichan yete  sak jach yaabach u lool ku ts´ik,  yan 
xan  u yich ku k´ank´antal ku
p´aata chukwa kan k´aanak, u  ché le
Piicho´ chiich u boono´ob  sakbox
yete  k´an, yan maako´o ku ts´aiko´o tial
u t´aabik  u k´aak´oo  tial u ts´iko´o u k´uumo´o

Ti e kajil Pich yan yaabach tutul
bej uchí,  bejlae  ook u nojoch taj  yan bej ook u ts´aaba u k´aaba je bix,le ti  independencia ti mexico, 20 ti noviembre, ti
revolución, u bej ti aguada,u bej ti laureles yetel  u centro pich, ti le kajil jeela yan yaabach
maak taalo´o kajta´ men yan meyaj ti e rancho´o 
yan nats´ ti e noj kajil  pich.

4 de junio de 2015

Buenas noches tengan todos
compañeros

Mi nombre es Mildred Liliana
Barbos chi

Origen o raíz de  la localidad de Pich:

Trabajo  en la localidad de Pich, el nombre de la
comunidad  es de origen maya, me
platico  un  anciano 
de la comunidad que hace mucho tiempo llegó   vivir 
en la localidad y que había muchos 
arboles  de pich en l parte del
centro del pueblo por eso le pusieron  al
pueblo  pich, le pregunte que es  el pich y 
me dijo:
El  Pich 
es un árbol muy alto tiene sus hojas muy verdes y grandes  da mucha 
flor pero son flores pequeñas y son blancas eso si da mucha, mucha flor,
también  da un fruto que queda  amarillo y luego café cuando madura, el palo
del pich es  duro y de color gris y
amarillo hay señores que lo usan para 
leña prender su fogata y poner su nixtamal.

En la comunidad de  Pich antes había  muchas veredas, ahora ya son caminos  que han crecido incluso ya tienen nombres
como barrio  de la independencia, veinte
de noviembre,la revolución, camino de la 
aguada, camino hacia laureles y centro de pich, en esta comunidad muchas
personas han llegado  a vivir porque hay
trabajo en los ranchos cercanos a esta localidad de Pich.





yáax meyaj: ti lik la´ats´i´ibo´ob yéetel kaanjilo´ob

tux kin meyaj ma´yaabach ma´ak ku  táan le masewaal, tene´ tin tu´uklik tuméen sen yan yaabach okolk´uj lej o´olal ma´tu t´aano´ob  le masewaal, tuméen le tio´obo´ku k´aansiko´ob bey u yaalaj u okol k´uj, uláak ku mentik ma´ku t´aan le masewaal tuméen jach naats ti le´noj kaaj kampech, le 'oolal chen ten yéetel uláak j-ka´ansaj ma´ ya´bi´u pajtal mentik, chen le baj tia´al u káatik maax le ti´obo´, tuux ku ta´alob u táatilo´ob yéetel bix yaalaj u k´aabaj le ba´alche´ob yéetel u láak ba´alo´ob, comun bey xan le úuben t´aan.

j-káansaj x-luciana.

primer trabajo: LA VIDA FAMILIAR Y COMUNITARIA.

Donde trabajo no muchas personas hablan la maya yo pienso que por que ay muchas religiones, por eso no lo hablan, por que ellos los educan como lo dice su religión, otra cosa que hace que no hablen la maya por que es muy cerca de la ciudad de campeche, por eso solo yo y la otra maestra no es mucho lo que podemos hacer, solo para que sepan ¿quienes son ellos?, de ¿donde vienen sus abuelos? y como se dice los nombre de los animales, y otras cosas comunes, también las leyendas.

maestra. luciana.
4/06/15

WAKP’ÉEL XOOKIL “U K’AABA’ MAAYAJ KAAJO’OB” 30 K’IINIL ICHIL U WINALIL MAYO (IRENE AKE)

JE’EL BIX TSIKBALTAJ TE’ NAJIL XOOKO’, U TSOL T’AANIL UNAJ MEENTIKE’ LETI’ U TSIKBALIL TU YÓOK’OLAL BA’AX KU K’AABA’TIK K KAAJALE’EX. UTI’AL TÚUN LE JE’ELA’ YAAN K TSOLIK MÁAKALMÁAK KAAJIL K K’AJ ÓOL, BA’AX U K’ÁAT U YA’ALE’, TU’UX SIJNÁAL U K’AABA’ YEETEL BIX ÚUCHIK U K’AABA’TA’AL, TS’O’OKOLE’ YAAN K YÉEYIKE’EX JUMP’ÉEL U KAAJIL UTI’AL TSOLBIL U K’AJLÁAYIL.
UTI’AL TÚUN LE TSOL T’AANILA’ YAAN K ILIK TÁAKPESIK U K’AABA LE K LU’UMILE’EXA’ WA U PETEN LU’UMILL BEYXANO’ TULÁAKAL U BA’ALO’OBAIL BAK’PACHTIK LE KAAJO’, TU’UX KU P’ÁATAL ICHIL U BEJILO’OB KUXTAL, U MÉEKTA’AN KAAJIL, U BÁATABIL, U XÓOT’ KAAJIL, KAAJ, NOJ KAAJ JE’EL BIX KAJTALIL, ULÁAK’ BA’ALO’OB XANE’ YAAN K CH’A’AJ NU’UKTIK U KÚUCHILO’OB YAAN ICHILO’OB, JE’EL BIX U BEJILO’OB  XÍIMBAL, KI’ILICH KÚUCHILO’OB, MÚUL,CH’E’EN, ÁAKTUN, K’ÁAXIL, ICH KOOL, WITS, K’ÍIWIK, TÁANKABIL JE’EL BIX ULÁAK’ KÚUCHILO’OB YAANI, TSOL XAN TU'UX U TAAL U K'AABA'OB. UTI’AL BEYA’ K MUUK’INTIK U KUXTALIL CH’I’IBALIL ICHIL TU’UX U TAAL U K’AABA K KAAJALE’EX.

DE ACUERDO A LO PLATICADO EN NUESTRA SESIÓN DE CLASES, LA ACTIVIDAD A REALIZAR SERÁ EN RELACIÓN A LAS TOPONIMÍAS, NOMBRE DE LUGARES. PARA ESTO SERÁ NECESARIO RELACIONAR ALGUNOS NOMBRES DE LUGARES CONOCIDOS, SU SIGNIFICADO, CUÁL ES SU ORIGEN Y LO QUE LLEVO A SER NOMBRADOS DE ESA FORMA, POSTERIORMENTE ELEGIR UNO DE ESOS LUGARES PARA DESARROLLAR DE ACUERDO A SU HISTORIA. PARA ESTA ACTIVIDAD TOMAR LAS EXPRESIONES PROPIAS DE LA COMUNIDAD PARA NOMBRAR EL ESTADO AL QUE PERTENECE Y SU JURISDICCIÓN, SU UBICACIÓN CON RESPECTO A LOS RUMBOS CARDINALES, MUNICIPIO, COMISARÍA, COLONIA, COMUNIDAD O CIUDAD ASÍ COMO RANCHO, RANCHERÍA. OTROS ASPECTOS MUY IMPORTANTES: NOMBRAR LA DIVERSIDAD DE CAMINOS, LOS SITIOS SAGRADOS, LOS SITIOS ARQUEOLÓGICOS,  LOS POZOS O TIPOS DE ALMACENAMIENTO DE AGUA, CUEVAS, LA MONTAÑA, LA MILPA, CERROS, LA PLAZA, EL PATIO Y OTROS LUGARES DEL ENTORNO, INCLUYENDO TAMBIÉN SU ORIGEN. CON ESTA ACTIVIDAD PODREMOS FORTALECER NUESTRA IDENTIDAD CULTURAL EN CUANTO AL ORIGEN DE NUESTROS PUEBLOS MAYAS.

IRENE YOLANDA AKE CHEEN
IX-ÁANTAJIL XOOK
YÁAX MÚUCH’IL “KOSOM”

JO’OP’E’EL MEYAJIL: U MUCH’ TAMBALIL MEYAJ KAAJ. Reynaldo

 
JO’OP’E’EL  MEYAJIL:  U  MUCH’  TAMBALIL MEYAJ  KAAJ

junp'e tsiik u wet kansajeex.
tene' kin meeyaj ti u chan kaajil " San Camilo" u lu'umil Kan Pech ma' sen náachil mi 35 kilon (km) waaye'.
Te'lo ku meeyaj le Xkaansaj X-Olivia, le ti' tso'ku xaantaj ti' le chan kaajo'. Beey tso'ok ku tsiikbatik tu laakaj (jajaja) tene chen yan in beetik junp'e chan tsiikabal.
Te' le chan kaajo' yan ka'ap'el láak'tsilo'ob. juntulo'ob u k'aabao'ob Ek' u la'ako'ob u k'aabao'ob Cabrera. beey "xo'oxotan" le kaajo'. U ka'atulilo'ob áayik'alo'ob tumen ku meeyajo'ob.
le Cabrerao' yan beehorasa' u jo'olpóopilo'ob le kaajo'.
Le Ek'o' tan u na'akso'ob u lo'ol póopil k'aax. le ti'o'ob ku muk'iinsik le chan kaajtalo'. Le ti'o' laaylie' láak´o'ob tumen le chan xook naalo'  u k'aaba'o' Ek Cabrera,Cabrera Ek, Ek Ek,Moo Ek wa Cabrera Chan.
le ti'o' le ken u páak'alo'ob ya'ab lu'um, tumen u jooch  ku tuuxtiko'ob  ti Jo'h wa tak Puebla.
Ku páak'o' puut yeetel ixi'im.
Ya'ab láak'tsilo'ob ku biino'ob ti jejeelas najil ku'.:Catolica yeetel Prebisteriana

Aj kaansa'aj Reynaldo Quijano K'aanche'

Las formas de organización comunitaria para las nuevas familias

Un saludo compañeros.
trabajo en la comunidad de San camilo, Campeche; no muy lejos de como a 35 km de aquí.
Ahí también trabaja la maestra Olivia. ella ya tiene tiempo trabajando en esa comunidad. Como ella ya casi platicó  todo de la comunidad, solo haré un pequeño comentario (jajaja).
En la comunidad hay dos familias. los Cabreras y los Ek. Así esta "dividida" la comunidad. las dos familias son adineradas,porque trabajan. los Cabrera en este momento tienen como lider al comisario municipal no hace mucho los Ek'es pusieron al comisario ejidal. Ellos son los que fortalecen la comunidad. Son familiares porque los niños se llaman Ek Cabrera,Cabrera Ek,Ek Ek,Moo Ek ó Cabrera Chan.
Cuando hacen sus cultivos trabajan muchas tierras, porque sus cosechas las mandan a Merida o hasta puebla. Siembran papaya y maíz. las familias van a a la iglesia protestante y otras pocas a la iglesia catolica y prebisteriana.

Profr. Reynaldo Quijano Canché



Maalo'ob aak'a en weet kaanbal xook. Beey mix maak ku tsi'iten yo'ole in meyaj yan in k'áalik.

Ichil le meeyaj k-beetik ichil le kaajo' káabet k-k'aajool tu laakal ku ba'abpachtik le ka'ansa xook. yaano'on ma' tech ku bin tsi'ikbal yeetel le noolo'ob wa yeetel le noch maako' tial u yúuko'ob le jejéelas tsi'ikbal ku beetko'ob. 
Tu laakal le lo' u beeytal ooksiik ichil le baax yan a meeyajtik yeetel le kaanbal xook saansamale'.
U tial a muuk'iinsik u miatsilo'ob.
Aj Kaansa'aj, Reynaldo Quijano K'aan Che'













LAS FORMAS DE ORGANIZACION COMUNITARIA PARA LAS NUEVAS FAMILIAS


      El pueblo donde trabajo se llama Nohakal todas las formas de vida u organizacion de este pueblo a ido cambiando.
      Una ceremonia que realizan es para darle gracias por la buena cosecha de Maiz, donde la gente que pertenezcan a este grupo se juntan para ponerse de acuerdo para decidir cuanto elotes daran para la preparacion de Atole y para hacer Pibinal para toda la gente. Las señoras se encargan de la preparacion del atole, los señores abren el hueco para la preparacion del pibinal, donde en acuerdo quedaron en enterrar 1000, para repartirlo entre toda la gente.



    Le kaj tu´ux  kin meyaj k´aabo´e Nohakal tutuka u jejelas bix ukuxtal m ´aako´ob ti´le haaja jujump´iti tu bim u k ´eexkuba ule ma´ako´ob tu kuxta le káajo ´, tu tsa ´ik diosbo´otuk ti le yuumo ´tumen le ixiim tu pako´o ts ´ook ´yáantaj´. tu láakalo ´ob tu much ´kuba ´o ´ tia ´ tu ailok ba áx ku nu mentik juntu ma´ak. Yete le ixiimo ´ ts ´ook i ´ jóocha ´an le ko´olelo ´ob tu mento ´ob sáa ´ yete le winkilo ´ob yan nu ku mento ´ob jump´e jóox   u tia ´al pib ´to ´ le náalo ´ ts ´óok úucháan tu laák le meja´ tu láakalo ´ob kanik ´ jantik ´ le ts´ook betik ´ wa ti le sa ´o ´ wa le pibinalo ´ yan u yala ´ tu
t ´ooxobo ´ ich tu láakolo ´ob.

DOLORES HERNANDEZ.

                 U TS'0'0K.
YAAN BETIK LE BA'ALALO'OB KU SSUT BEETIK TI' TU LÁAKA TI' LE KAAJO'OB TU T'AANIKO'ON MAAYA  UTI'AL MA'   TU TU'UBUJ

                                 DOLORES HERNANDEZ