WAXAK P´EEL MEYAJ: LE BALTS´AMILO´OB TI KAJAL. AJ KANSAJ GUADALUPE TUT


Aj  balts´aam  bey  u  ya´ala´ti  le       maak´ob   ku  sutkuba´ob  bey  yaanal  ma´ak,  wa  ba´alche´  ti´al  u  beetik  u  chéej,  wa  k´aabeet  u  ts´aak  ojetbil  jun  p´eel  tuukul  ti  u  la´a  maako´ob,  je u  paajtaal  u  beetik   yéetel  u  winklal,  beyxan  yéetel  ok´ot,  k´ay,  tustsikbal,  baxalo´ob  wa  yéetel   uchben  tsikbalo´ob;  cheen  baaxe´ aktaan  ti  chaano´ob.
Le  keen  u  beet le balts´aano´ob    yaan  u  ts´aak   jats´uts     nook    jejeláas  boonil,  k´aabet  yaan  u  aj paxil, u aj t´aanil yéetel  u yaabach  sasil  ka  paatak  u  p´ataal  le  maako´ob  cha´antiko´ob.
Lela´  yaanxan  tej  kaj  tuux  kin  meyaj Bethania   ma´ jach  beyo´.  Tulakal  k´ino´ob ku  yiila  ichil  le  solaro´ob  túux  ku  baaxal  mejen palalo´ob  yéetel  u  yeet  palilo´ob,  tuux  ku   tuus sutkuba´ob   na´ob,  yum, nol  wa balche´ob  ku  yeesko´ob  baaxo´ob  ku  yuuchul  ichil  u  ch´iibalo´ob    yéetel  u  yotocho´ob,  beyxan  ku  yiilaj  le  ken  wensa´ak  le jach  mejen  papalo´ob  yéetel  k´aayo´ob  tumen u na´ob,   beeyxan  le ken  u  muuch´ubaob  ti´al  u  yuuko´ob  uchben  tsiikbalo´ob.
Ku yuuchulxan  ichiil  k´uul  naj  ti´al  u  yeesa´j  payalt´aan  ti  le mejen palalo´ob,   beyxan  ichil  u  najil  xook   le  ti´al  u  kambal  paalal.
Tulakal  ma´ak  aj balts´am   yaane´ ti´al  u  tsiikal  yéetel  u  yeet  maakile´  ku  pepeksik  u  k´aa,  yich, jo´ol  yo´olal  u  ch´aanukta´a   báax  ku   ya´alik,  cheen  u  cha´antale´  ku  na´atal  wa  maalo´ob  wa  k´aax   baax  ku   yaalik.

OCTAVO TRABAJO: LA DRAMATIZACION EN MI PUEBLO (GUADALUPE TUT)
Es una expresión artística en donde las personas dan vida a personajes, animales o cosas; es decir tienen el arte de la imitación, del baile, del canto y de la plática. A  través de  éste se transmiten mensajes de una manera llamativa, alegre y vistosa, interviene personajes principales, narradores, música de fondo y luces.
Se puede observar en diferentes contextos, en la comunidad de Bethania se da en los patios de las casas cuando los niños juegan de mamá y papá, o la hacen de animales u objetos. También cuando la mamá les cantan arrullos a los bebes o cuando se reúnen a escuchar historias.
Otros lugares donde se puede observar en los templos en donde se enseña la palabra de dios mediante las dramatizaciones, cantos e historias. Otro lugar donde se da es en las escuelas para dar la enseñanza a los alumnos.

El ser humano es un artista por naturaleza, unos son más hábiles que otros, necesitan mover las manos, los ojos o la cabeza para captar la atención con quien platica, se pueden interpretar  mensajes buenos o malos según sus intenciones.


Jach jats’uts le sa’ak óolal ti’ balts’am ku meenta’a ti’ le kaajal tu’ux ka meyaj ajka’ansaj.
Ti’ le u najil xook je’ u páajtal u meyaj le balts’am ti’ bixil jejeláas.
Beyxan je’ u páajtal u meent óok’oto’ob, jajal t’aano’ob, k’aayo’ob yéetel uláak ba’alo’ob.


Ajka’ansaj: x-Silvia Gabriela Canche Hernández









U´UK PÉEL MEYAJ: U K´AY T´AANIL DZITBALCHÉ AJ KANSAJ GUADALUPE TUT

  Jun  p´eel  analtee  ku  ta´asik    ya´abach   ts´iibo´ob  beeta´no´b túmen uchbeen  maak´o´ob,   ichilela´   yaan  ku  tsiikbatik   biix  u  chimpooltá  u  yumk´in,    ku yaalik ku yuuchul ok´ot ba´apach   jun  túul xíipal    k´aaxan  chuumuk  k´iwik   u  yeet  kajalilo´ob   ku   ch´inko´ob   yéetel  chowak   che´ yan  u  yeej   jujunp´iitil   ku   bin   u  kinsko´ob.   Ulak´e       tsiibtaan   biix  u  meyaj     le   ts´áakmaako´ob      ku  yaalatio´ob    xmeno´ob,  beyxan  biix   u      kaanbesaj   le   ch´upalalo´ob  le     ken   ts´ookok   u  beelo´ob,  tsiibtanxan   tsikbalo´ob  tu  yoolal   jeejeláas   ch´iich´oo´b    yáan  yook´ol   kaab,  waapaach,   aluxo´ob  yéetel  u la´a   ba´alo´ob.
Yáabach   tuukulo´ob  yéetel   k´ajsajo´ob   ku   sut  tu  jo´ol  ti  máak   le  ken  u  xooke´  le analtea,  bej  je´ex  ku  ya´alik  in  nol   uchil   le  ke  yiile´  u    yaabilo´ob   ma´ taan  u  yu´ko´ob  t´aan  ti  u   na´,   jach  utstut´aano´ob   u  jok´lo´ob  xiimbal   yéetel   ak´ab,  ku  ja´asalyoolo´ob    yéetel   le  waapaach  wa  yéeltel   xtabay.
Tu  lakal  le tsiikbalo´oba   beetaan    u   k´ay  t´aanilo´ob  tuux   ku   yaaliko´ob  yéetel   jats´uts  t´aano´ob   ti´al  u  k´ajsal   tumen   u  ye´et   ch´iibalo´ob.


SEPTIMO TRABAJO:  LOS CANTARES DE DZITBALCHE  (GUADALUPE TUT)
Es un libro que trae muchos escritos hechos por nuestros antepasados, entre ellos hay ceremonias y danzas como el que cuenta que bailan alrededor de un joven  amarrado en medio de la plaza, en el que le lanzan flechas hasta que muere en honor de sus dioses,  otro son los escritos sobre las personas que curan con hierbas, así como la forma de trasmitirle conocimientos a las muchachas que van a casarse. También los escritos sobre los distintos pájaros que hay en la tierra, los gigantes, los enanos, etc.
Muchos pensamientos y recuerdos regresan en la mente de quien lee este libro, así como decía mi abuelo cuando veía que sus nietos no obedecían a su mamá y les gustaba salir de noche, les decía que los espantaría algún gigante o xtabay para que tuvieran miedo y no salieran a pasear.

Todos estos escritos también se presentan en forma de cantares en los  que se usan palabras bonitas para ser recodados por nuestros pueblos.

u ts´ook  u  ts´iibil
le kaj  tso´ok  in  xookik  u ts´iib  in  wet  xooko´ob  yan  ba´alo´ob  tin  kanaj  je´ex  biix  tu  ts´iibto´ob  tu  yo´olal  biix  u  xookol  u  maan le  k´ino´ob, beyxan  u  k´aabetil  u  k´aajotal  le analtea  tumen  le kajo´bo  beeyó  u  kajsal  u  beetaj  u  tsiibil  balo´ob  ku  yuuchul  bejlae u ti´al  u  k´ajotel   u la´a mako´ob  ichil  yaabach  ja´bo´b  

Wakp´eel xokil u k´aabal mayaj kaajo´ob “toponimia”

Wakp´eel xokil u k´aabal mayaj kaajo´ob “toponimia”

Beeya kin e´esiik letie toponimia le jeelas kajoób nats´o´ob tie  kaaj tu´ux kin meeyaj u chuum le k´aabalo´o ich u maya t´aan
1.- Haltunch´e´e
Le k´aaba ku síiji tie ka´ap´eel t´aan:
Haltun yeetel ch´e´en
2.- Sihok
Le k´aaba ku síiji tie ka´ap´eel t´aan:
Si  yeetel  hok
3.-Sihokchak
Le k´aaba ku síiji tieóox p´eel t´aan:
Si, hok yeetel chak
4.-Sabkábch´e´en
Le k´aaba ku síiji tie ka´ap´eel t´aan:
Sabkáb yeetel ch´e´en
5.-champoto lela letie kaaj tu´ux kin meyaj u pooli letie meek tan kajil u chun u k´aaba ich maaya t´aan  ku síiji´tie ka´ap´eel t´aan : chakan yeetel putum.
Beey xaan u ka´ajotaa´ “Wats´k´áanab ti le k´aas ba´ate´el “  beeya ku ts´íikbataa´uchben masewaal máako´ob ba´ateél yeetele dzuul ma´ako´ob letie beya u ts´áaba u k´aaba letié kaaja´.
Champoton letie´jump´eel
Méek tan kaajil tíe luum Caampechí u ti´itsil ka´an ichilxaman ku nats´kuba yeetele me´ek tan kaajil Caampechi yeetel Hopelché´en ichil nojol ku nats´kuba yeetel me´ektan kaajil Escarsega, lak´in yeetel me´ek tan kaajil Calakmul bey xaan chik´in ku nats´kuba yeetel me´ek tan kaajil Carmen yeetel Golfo tie México.
Ku  xo´ok yeetel kampéel múuch´mek´tan kaajil letie: Seybaplaya, Felipe Carrillo Puerto, Hool yeetel Sihochak.
Le kíilich kúuchiloób uchbeno´ob yaanti le jilche´tiel 
Moch Cohuo beey xaan u naj k´uj ko´olebil x-Mercedes yetel Candelaria tiel kaaj Hool yaan xaan unp´eel ch´e´en u k´aaba pek´beyo yan u jeelas baloób. 

U najil xo´ok tu´ux kin meyaaj ku p´atal tie´beej xoot kajil u káaba tuumben Esperanza tie jump´e tu´uk´il yaan u najil xo´ok primaria Hortencia Layola u yam kaaj jo´olajun “b”  u jóok´ol tiel noj beej Manguitos nats´ tiel  kúuchil koonol nojoch CH.




Sexta sesión el nombre de los pueblos mayas “toponimias”

Aquí les presento la toponimia de barios pueblos cercanos del lugar donde trabajo sus nombres son de origen maya y su significado es el siguiente:
1.- Haltunch´e´en
Haltun-sarteneja
Ch´e´en-pozo
2.- Sihok
Si-don o regalo
Hok´-pescar mucho, peces grandes
3.- Sihokchak
Si-don o regalo
Hok (sin apostrofe)-algodón
Chak-aguacero
4.-Sabkabch´e´en
Sabkáb-tierra blanca
Ch´e´en-pozo
5.-Champoton es el lugar donde trabajo es cabecera municipal del municipio con el mismo nombre al igual que los de más es de origen maya y se define de la siguiente manera:
Cham-sabana
Potom- alfarero   Es decir sabana de alfareros; también es conocido como la bahía de la mala pelea ya que cuenta su historia que hubo un combate entre la tribu maya comandada por el cacique moch-cohuo en contra de un navío de españoles tras su derrota huyeron y marcaron por siempre a ese lugar como la bahía de la mala pelea.
Champoton es uno de los municipios del estado de Campeche al norte colinda con el municipio de Campeche y Hopelchen al sur colinda con el municipio de Escarcega al este con el municipio de Calakmul y al oeste con el municipio del Carmen y el golfo de México cuenta con cuatro juntas municipales: Seybaplaya, Felipe Carrillo Puerto, Hool y Sihochac.
Entre sus monumentos históricos se encuentra el baluarte de san Antonio conocido también como el castillo de Moch-Cohuo, la iglesia de la señora de las Mercedes, la iglesia de la Candelaria ubicada en Hool, la iglesia de la asunción en Seybaplaya y la de San Fransisco de Asis en Sihochac.
Otra de sus arquitecturas podemos encontrar el pozo de perro, la exhacienda de Haltuncheen, exhacienda de de san José Carpizo, la de Ulumal, la de paraíso etc.
Mi escuela está ubicada en la colonia de la nueva esperanza a una esquina de la escuela primaria Hortensia Layola la calle es la 15 B saliendo a la avenida Manguitos por súper CHE.

 X- AJKANSAJ BLANCA  YENY SUÁREZ NAAL


U ts´o´k tsikbal

U jejelas kaajo´ob yaan u chun xo´ot u k´abalo´ob.

Ka´abet ka´jotik bix u k´aba le kaaj tu´ux meyaj bey xaan u chun u k´aba tia e´sik tile kambaloób tuux ku kaajalo´ob. Bey xaan yan kájotik tu laka yaan ichile kajo bix u pajta biin  yeetel kaxtik tia  k´ajotik u jejelas bejoob tia  ma´ saata ichil le kaj. 








Baax ki waalik ti kayo'ob Dzitbalché

Le analte aayo'ob Dzitbalché tukulte jach malo' bey jach sutalil ma' kaotanil ichil máako' ob. Le aanalte ku yáankóon kaambesaj utiáal k'ajooltik tuux kutaalik k'aaba aanalte tumen yan jejelas káanbalil tulaakal báax ku matik máak yetel ba'ax yojel maak ichil kaajalo'ob le t'aano ku mentiko'ob ch' ja'an jejelas biix u yojeltikob yetel u yáako'ob yetel biix analtio'ob jach malo' lemejen palalo'ob u kaotiko'ob le aanalte jejelas káajalo'ob leluch ben ch' ija'an jach yanynaato'ob tuux kutalik k'aaba kaajalo'ob ku muchkava'ob utiáal tsikbal, t'aan utukulil utiáal ma u saata.

Comentario de los cantares de Dzitbalché

El libro de los cantares de Dzitbalché me pareció bastante interesante y es una pena que poca gente lo conozca, es una historia que no muchos conocen y esto nos ayuda a nosotros como maestros a conocer de donde proviene este nombre.
En el libro se observó los diferentes sacrificios que se hacían en este poblado y es relatado por diferentes ancianos de diferente manera y como a ellos se los han contado.
Es importante que los niños conozcan de estas historias de las diferentes comunidades.
Los ancianos son una parte importante ya que ellos tienen más experiencia y conocimientos sobre como surgió cada poblado y de donde proviene su nombre.
En algunos pueblos se observa que los ancianos aún se reúnen para platicar o compartir sus ideas y que se deben conservar para que no se pierda.


Kaanbesaj: Agustín Cámara Castillo 



Baax ki waalik ti kayo'ob Dzitbalché

Le aanalte jach maalo', tumen káanik u tsikbalil Dzitbalché biix maasewal beeto'ob kimilil máako'ob utiáal u tsiik ti' ki'ichkelenyuumo'ob, le uchben maako'ob kuyaliko'ob jejelas t'aan, tsikbalilil, tóone'  ya'an tsiik u yojelta'al tumen u yanto'on kaotik jejelas kaalil le suuk a beetik ichil kajalo'ob.
Jach maalo'ob u kaotiko'ob mejen palalo'ob ichil unajil xoxok, baax u yojel uchben maak tumen jach yan u naato'ob u tukulo'ob utiáal ma' u saata.
Le nojoch maako'ob u yojelo'ob tulaka  tukulo'ob tumen letiobe u uuyaj tsilbal ichil kaajalo'ob, utiáal u paata u tsiik ichi u áabilil bey u nojochtalo'ob yan xaan u tsikbaltik bix tsikbalta'antio'ob le analte jach miix maak yojeltik le yan ichil u xook jach maalo' tumen yan maaya t'aan káanbesaj yetel maaya ma' kaotanil.
Le nojoch maako'ob ichil kaajolo'ob ilik beey u betiko'ob t'aan, ku muchtalo'ob beyaanalte u yaalik toone u paaataj utiáal u tsooto'on u naat bíix u kuxtaliluchilil ichil kajalo'ob.

Comentario de los cantares de Dzitbalché

Es un libro muy interesante el cual nos enseña la historia de Dzitbalché y cómo es que los mayas hacían diferentes sacrificios para sus dioses, también podemos ver que cada persona anciana tiene diferente manera de contar sus historias que de una u  otra manera debemos darle importancia ya que nos ayudan a conocer sobre las prácticas culturales de cada poblado.
Es importante dar a conocer a los niños del centro de trabajo para que ellos tengan conocimientos de los antepasados para que no se pierda.
También es bonito saber que los viejitos conocen mucho de lo que les han contado y puedan compartirlo con la comunidad y con sus nietos, para que cuando ellos crezcan puedan contarlo como a ellos se los contaron.
Es un libro que no ha tenido suficiente realce y tiene un contenido bastante interesante nos enseña palabras en maya y palabras que no conocemos.

Se sigue observando que en los poblados los ancianos se reúnen como en el libro se relata entonces nos podemos a cercar y que nos cuenten lo que antes se vivía.

X' kaabesaj: Margarita Pool Ortiz 



                            BARRIO DE CAMPECHE: SAN ROMAN.

EL ORIGEN DEL BARRIO DE SAN ROMAN SE REMONTA A LOS PRIMEROS AÑOS DE SER FUNDADA LA VILLA DE CAMPECHE.
POCO DESPUES UNA PRAGA DE LANGOSTAS ATACO LA ZONA Y DEVASTO LAS COSECHAS. LOS HABITANTES DECIDIERON LEVANTAR UNA IGLESIA Y DESIGNAR A UN SANTO QUE PROTEGIERA LA COSECHA, Y EL ELEGIDO FUE SAN ROMAN MARTIR Y SE LE CONSTRUYO UN PEQUEÑO TEMPLO QUE FUE CRECIENDOA AL PASO DEL TIEMPO HASTA CONVERTIRSE EN LO QUE HOY CONOCEMOS.
                     

                     XO’OT KAAJ CAMPECH: SAN ROMÁN

Le chuun xo´ot káajil san Roman síijí ‘ ti ‘ le yáax  ja’abo’ob keen ku mentóo’ le chan káaj kampech.
Ma’ máan u ya’abi k’iin ka jump’ee múuch sáako’ talo’ob ka tu janto’ob tu láaka le jooch yan te’ela. Le máako’ob tu a’alob un ku mento’o’ jump’ee naj k’uj ka tu téeto’ jump’ee kili’ich u tia’al kalan le pak’alo’ob, le maakobo’ob tu yéeyo’ ti San Román Mártir ka mento’o’ jump’ee chan naj k’uj, maan le k’iino’ le chan naj k’uj tu nojochtal beora lelo’ to’on chá’antik’ jach jats’uts’.

DOLORES HERNANDEZ H.

LE' K'AAYO'OB DZITBALCHE'

9/06/15

U WAXAK P'ÉEL MEYAJ.

LE' JU'UN TS'I'IBO'OB KU TÁANKO'OB TI U JEJELAS TOJOL T'AAN BEY K'AAYYO'OB YÉETEL L'IK T'AAN TIA'AL TS'IK TÓON NA'ATIK BIIX KU'UXTALO'OB KA'ACHI LEJ MÁAJA'AN CH'I'IBAB'AB.
BEY XAN KU TÁANKO'OB TI U JEJELAS ÚUCHCHJALO'OB, BAAX YETEL KU MENTIKO'OB LE PÁAXO'OB, LEJ MÁAKO'OB K'A'ANANO'OB YÉETEL SUUK MENTIKO'OB TIA'AL YAAKUN.
KU YÁ'ALA YAN XAN KA'AB PAYAL CHI' LEJ AJAU A KULEL YÉETEL LEJ XI'IPAL X MA' NA'.

LOS CANTARES DE DZITBALCHE.

ESTE DOCUMENTO NOS RELATA LOS DIFERENTES TESTIMONIOS COMO CANTOS Y POEMAS PARA DARNOS A ENTENDER COMO LA VIDA DE NUESTROS ANTEPASADOS EN ESOS TIEMPOS.

TAMBIÉN NOS HABLA DE LOS DIFERENTES ACONTECIMIENTOS, DE LOS OBJETOS QUE PRODUCÍAN MELODÍAS, LAS PERSONAS IMPORTANTES Y TRADICIONES PARA ENAMORAR.

DICE TAMBIÉN QUE EXISTEN DOS ORACIONES "EL GRAN SEÑOR AH KULEL Y EL MUCHACHO SIN MADRE"

J K'AANZAJ: X LUCIANA VILLAMONTE




jach ja le tsibaltik ajkansa Luciana le analte le k'aayo'obo ti Dzitbalche tu esaj yabach baalo'ob ucho ti' le maako'ob masewalo, tumen u tukultako'on le bix kuxtalo, leti' le tsiboba.


ajkansa: x-Irene may chi.

ÚUKP’ÉEL XOOK: K’AAYO’OB TI’ DZITBALCHE (x-SILVIA)

ÚUKP’ÉEL XOOK: K’AAYO’OB TI’ DZITBALCHE (x-SILVIA)
Le ánalteé ti’ le k’aayo’ob ti’ Dzitbalche’ meenta’an men tu yo’olal jo’olajun k’aayo’ob.
Ti’ letio’ob u paajtal kaxan lik’t’aano’ob beyxan ku t’aanko’on yóoko’ol okol k’uj, k’ujo’ob, payalchi’o’ob, k’áat óolalo’ob, k’aayo’ob, tsolanteo’ob, suukilo’ob, oksajóolo’ob yéetel ulaak ba’alo’ob.
Tu yo’olal ti’ le k’aayo’ob le maasewáal maako’ob tu kananto’ob u miatsil.
Ti le k’aayo’ob le aj iikt’aan ku t’aan ti’ tuuko’ob yóoko’ol ti’ yaakunaj, uuchben tsolanteo’ob yéetel ma’alob kuxtalil.
U ya’abil ti’ le lik’t’aano’ob ka’a púut t’aan u batsil t’aano’ob.
AJKA’ANSAJ: X-SILVIA GABRIELA CANCHE HDEZ

El libro de los cantares de Dzitbalche está conformado por quince cantares.
En ellos podemos encontrar poemas y también nos habla sobre religión, dioses, rezos, cultos, cantos, rituales, costumbres, creencias y otras cosas.
Por medio de los cantares los mayas pudieron conservar sus tradiciones.
En estos cantos el poeta habla de ideas sobre el amor, rituales antiguos y valores.

La mayoría de los poemas repiten las mismas palabras

Silvia Gabriela Canche Hdez


Jats'uts tulaka  le  ba'ax ku tasik   le áanalte'  Cantares de Dzitbalche' tumen ti' ts'íibtaan  u jejelas tukulo'ob, kikil t'aano'ob, ba'ax  ku betko'ob uchben  máako'ob  bix u ts'ako'ob y'eetel xiwo'ob,k'aabet  k'a'otik uti'al  éesik ti'  mejen paalalo'ob utia'al u kanantiko'ob u miatsil kaj ma'u  sáata.

X-Norma  Lucely Pech Simá.


TS’O’OK TSIKBAL
Ti le u najil xook tu’ux kin meyaj tin xooka’ ti’ le mejen paalalo’ob le k’aay kanlajun, yéetel a meyajnajo’on ti’ jajal t’aan yéetel lik’t’aano’
Tu yo’olal ti’ le k’aayo’ob ti’ Dzitbalche u paajtal u kanik yéetel k’aajotik yóok’ol ba’alo’ob ti’al u miatsil yéetel k’ajlay.
Yaan jejelas k’aayo’ob je’bix: ko’ox k’amik nikte’, k’aay nikte, x-kolojche’.

Yaam ka’ap’éel payalchi’o’ob u yaaxe ti’ e nojoch Yuum Ah kulel ,yéetel le’ xíipaal mina’an u na’.

ajka'ansaj:x-Silvia Canche Hdez








U K`AAYOO DZITBALCHÈ

12 ti junio ti 2015
Ajkaansaj  Xmildred L. Barbosa Chi

U K´AAYOO  TI  DZITBALCHÉ

Tu suta
jump´éel t´aan  ti´ uláak´ ka tu
much´aa   John curl.

Ti le k´aayoo
ti Dzitbalché jach  yaaba k´aay
ku  kajsik u tsoolik  je bix
naj a k´aay, yan kantu k´aay jeel u yaalale  tia
yaakuna´  tia k´aayik ti  je maak
jach  yaabilta´an.
U k´aay
yaakuna´a  jeelaa.
1.     *  In  ts´utsik a ch´íi
2.      * Koox
k´amik le loo´ob. Ku k´aaya tuux yan jump´e
ts´ookobee.
3.     *  U
k´aay le lool.
4.      * In ts´utsik a ch´í nats ti e
kolojche´ob.

Yan
kaap´e  kamat´aan u yaaxe ti e
nojoch yuum Ah kulel, u laak  u k´aay
jump´e   xiípaa minaan u na´.
Yan jump´ee k´aay tial u jok´o le k´iinoo´  tia le maak ku shiimba le bej kan píik´il le
k´iinoo´.
Le k´aayo´ob
Dzitbalché  jach bey u áanalté tie
Chilam Balam u masewal áanalté ti le nojoch makoo kajakbaloo ti u nojoch kaj
Yucatán.
Le k´aay yetel le ok´oot  maya yan u yantal u paax  yéetel chan ba´al meenta´an yéetel che´, kan
su´utuke ku tatak´ankil,beyxan yan un paaxa´ le tunkulo´ob  jach jats´uts u paax le tunk´ul  sakatan ku méentaa yéetel u  sóol le áakoo´.
Le ts´íitan ti le k´aayoo Dzitbalché  ku
chíikpajal tie nojoch kaj  Jo` ti 1942, k´asha`an yeetel u noy
henequén,ts´íitaan yeetel  nojoch
ts´ií, le u nuukul tial le ts´iibo´o   u
k´u´uk´um  ch´íich.
Le masewal maakoobo´ob yan  kaap´ee
yuumilo´ob , jump´e yuum u k´aabae
Itzamná  le maax ku mentaj way
ok´o kaab yeetel le k´íinoo´,Ixchel  u
yaatan Itzamná u kooleel le ja´,le boonilo´ob,tial u siijil le mejen
paalalo´ob  yéetel  tial le ts´aakoo.
Le  k´aayoo
Dzitbalché  ku meentik jump´e  áanalté
kaaxtaabi ti  1942 ti u kaaj
Dzitbalché, ti Calkiní ti u noj kaaj
Campech.

Maestra:
Mildred Liliana Barbosa Chi
12 de junio
de 2015
Los Cantares de Dzitbalché
Traducido y
compilado por John Curl
En los
cantares de Dzitbalché muchos  cantares
empiezan explicando la ceremonia relacionada con el canto,generalmente pueden
ser  clasificadas como cantos de amor,
existen 4 cantos dedicadas a las persona
amada o la que se quiere enamorar.
Los cantos
de amor son
1.-Besaré
tu boca
2.-Vamos al
recibimiento de la flor
3.-Cantos
de la flor
4.-Besar
tus labios  junto a los rieles de la
cerca.
Existen dos oraciones la primera al gran señor
Ah Kulel y otra del muchacho huérfano sin madre.
Una es un himno
a la salida del sol: Para el viajero en el camino al amanecer.
Los cantares de Dzitbalché están
cercanamente relacionados con los libros del Chilam Balam la biblia de los
mayas Yucatecos.
Los cantos y los bailes mayas se acompañaban de
música se tocaban los tambores hechos de los troncos de los arboles huecos y
tapados a los lados con pieles de venados, también tocaban el tunkul que se
elaboraba con la cáscara de la tortuga y se tocaba con palitos de madera.
Los mayas tuvieron dos deidades
principales, masculinas y femeninas, el nombre del gran señor según los mayas
creador del universe es Itzamá y su esposa Ixchel ella es señora del agua, de
la pintura y de la fertilidad y de la medicina.
Los
Cantares de Dzitbalché componen un libro que fue descubierto en 1942 en la
Villa de Dzitbalché, del municipio de Calkiní, en el estado de Campeche.


Ma’alob u meyaj ajka’ansaj x-mildred
Tu yo’olal ti’ le k’aayo’ob ti’ Dzitbalche u paajtal u kanik yéetel k’aajotik yóok’ol ba’alo’ob ti’al u miatsil yéetel k’ajlay

ajka’ansaj: x-Silvia Gabriela Canche Hdez

jach beyo'tu laakal ts'ita, jkansa xmildred, tan jats'uts le áanalteo por eso lo debemos conocer y enseñar en las escuelas para el rescate de nuestra cultura.


ÚUKP’EEL XOOK: K’AAYILO’OB DZITBALCHE’ ( CANTARES DE DZITBALCHÉ). XNORMA.

ÚUKP’EEL  XOOK:  K’AAYILO’OB  DZITBALCHE’ ( CANTARES DE DZITBALCHÉ). X-NORMA.
Le  almaj  t’aan  u  k’aaba’e  “ k’aayo’ob  ti’  Dzitbalche’” jump’eel  káan ik’il tili t’aan jach   jats’uts’, le  uchben masewualo’ob tu  p’ato’ob  u ts’iibi  je’  bix u  k’aajlayil  kaj,  chembáale  mix  mak ojelma,  tak ka’  kaxtáabi  ma’ sen  úuchi’  tu noj kajil  Yucatan, tumen  jun much’  máako’ob  tu k’aatu k’a’oto’ob  u  xooknaalil utia’al  u ts’aik ojetbi  ti’  u  lak’  máako’ob,  letene’  tu    ka’  beto’ob  u ts´’iibi ,ku  tasik,  uchben tsíikbalo’ob,  k’aayo’ob, k’aajlayil,  kiki’  t’aano’ob  ichil  u  lak’  ba’alo’ob,  to’on  ajka’ansaj  k’aabet k’aotik  ma’alo’ob  utia’al   ts’aik  ojetbi tumen  le  mejen  paalalo’ob,  ma’  chen   kaj tu’ux  meyajto,  bey   xan  ti’  tulaka  máak  utia’al  u xooko’ob,  u  k’aotko’ob  yéetel  u  kanantiko’ob  le  tu  p’aataj   to’on  masewual  máako’ob.

XKA’ANSAJ:  X-NORMA LUCELY  PECH  SIMÁ.

 SESION 7 .LOS  CANTARES DE DZTBALCHÉ.  NORMA

El  documento llamado  “CANTARES DE DZITBALCHE” es una literatura muy bonita que nuestros antepasados mayas dejaron  escrito   como  un  legado y del que no se tenía conocimiento y que  hasta  hace poco se descubrió, gracias a que un   grupo de personas  se interesaron  en conocerlo más y  difundirlo ; llevaron  a  cabo  la  restructuración de este documento  el  cual  contiene, leyendas, cantos,  prácticas culturales,  poesías,  entre  otras publicaciones  que  nosotros  como  maestros podemos  aprovechar para  dárselos  a conocer  a los niños  y  padres de familia,  no  solo  de la  comunidad  donde trabajamos sino  poder  recomendarlo   para que todas las personas lo  lean ,  conozcan y  valoren  este  legado  maya.


PROFESORA: NORMA LUCELY PECH  SIMA


T’SOK  TSIKBAL

Je’  bix u tsikbatik  in  wet  ajka’ansaj xooko’ob  jats’uts  xak’altik  yéetel  xookik  tulaka  le  áanalte’o Cantares  ti’ Dzitbalche’  utia’al  ka’otik  le uchben  tukulo’ob,  kikil  t’aano’ob,  oko’ot  yéetel  che’ob,  bix  u ts’aako’ob  yéetel xiwo’ob  ichil  u  la’  ba’alo’ob,  yan  le  mejen  kajo’ob   tak  bejla’e  ku  beta’al  u  jejelas  ba’alo’ob  tu  p’aataj  to’on le  masewual mako’ob.
Bey xan to’on ajka’ansaj je’u  pajtal  meyajtik  tu  najil  xook , le k’aayo’ob,  le  kikilt’ano’ob  yéetel le mejen  paalalo’ob   bey  xan    tata tsilo’ob utia’al  ma’u  túubu le  k’ajlayil kajil  Dzitbalche’


XNORMA LUCELY PECH SIMA.

U k’aabaj le kaajo’ob. Wak’ p’eel meyaj. Reynaldo




U k’aabaj le kaajo’ob. Wak’ p’eel meyaj. Reynaldo
Maalo’ob ak’ab in wet Ajka’anbesajo’ob.
Le nojoch maako’ Matilde Ek Cahuich síiji’ ti Dzitbalche,Calkini,Campeche, junp’el k’iin 7 ti u wi’inal Noviembre ti le ja’abo 1928. ( mi’ yan ti’ 87 ja’ab beejla’e) Le ti’ ku tsiikbatikon biix kaajnalilo’ob le chan kaajtal tumen yeetel u laak’o’ob yaax ku’ucho’ob.
Ti’ u ja’abil 1940, yeetel: Juan tun, Mariano Dzib, Calixto Ek,Adriano Dzib,Enrique Ek,Paulino Tun yeetel Manuel Euán, yaax k’uucho’ob tial u meeyajtiko’ob le k’aax,tumen aalka’so’ob ti u mul ti’a’l “Ch’e’en Kooj” beey kaaji’ u kuuxtalil le chan kaajo’. Tu laaj ta’aso’ob u láak’tsilo’ob.
Le lu’uma’ uuchka’achi’ u tial “Che’en Collí”, junp’e’ mul ti’a’l nojoch mi’ anchaji’ 7400 has. Le u yuumil le mul ti’a’l tu koonaj. Páati’o’b 1450 has tak beejlae’.
Le u k’aaba  ti’ le “San Camilo” taali’ tumen (ku tsiikbatikone’ le nojoch maak Matilde Ek Cahuich), juntul maak beey u k’aaba tu aantaji’ u tial u jo’olo’ob le yaax ch’e’en tuux ku maat ja’o’ob. Yóole’ nojoch aantaj betati’o’ob p’aat u k’aaba le chan kaajo’ beeyo’.
Aj Kansa’aj  Reynaldo Kiijano K’aan Che’
Buenas noches compañeros
El señor Matilde Ek Cahuich nació en Dzitbalche, Calkini, Campeche, un 7 de Noviembre de 1928. Tiene ahora como 87 años aproximadamente. Él nos contó cómo fundaron  esta comunidad junto con sus otros compañeros que llegaron primero.
Por el año de 1940 junto con don Juan Tun, Mariano Dzib, Calixto Ek, Adriano Dzib, Enrique Ek, Paulino Tun, y Manuel Euán, llegan a trabajar estas tierras, porque los habían corrido de la hacienda “_Chen kooj__”, así inicia la población. Todos trajeron a sus familias.
Estas tierras pertenecieron a la hacienda de Chen Collí que tenía como 7400 has. El dueño,vende la hacienda y se quedan 1450 has de tierras a san camilo como hasta la fecha.
El nombre de San Camilo viene,( así nos platicó don Matilde Ek Cahuich). Porque una persona que se llamaba así les ayudó para abrir el primer pozo de donde tomaban el agua. Por esa gran ayuda que les hicieron, la comunidad lleva ese nombre.

Profr. Reynaldo Quijano Canché


Tsook in tsíib.
Tu laakal le kaajo'ob yaakach ba'aj u ta'akmubajo'ob ichil u k'aaba'. k'aabetito'on xiixtik u ti'al k'aajoltik u k'ay layilo'ob, tumen yan ba'anten u tsáa'mobajo'ob beeyo'. 
Hecelchakan bey u k'aajotal beejlae' tu jo'os u k'aaba ti:
Helel wa JE'ELEL( DESCANSO) YEETEL CHA'AK'AN (SABÁNA) tumen ku tsiikbatal ti' le tso'onot ku je'eskubajo'ob tu laakal le maako'ob tu bino'ob Kan Pech wa ku bino'ob Jo'. 
Aj kansa'aj Reynaldo Quijano K'an Che'