Úukp´eel xook

Úukp´eel xook

Baax kin wa´alik tile k´aayo´ob tie Dzitbalche

Le káayo´ob tile dzitbalche letie jumpéel uju´unil  ts´iibtaán ichil maayal t´aan yucatan yantie jo´olajunp´éel k´aayoób tu pajtaj  láak´iintik yeetel paax, óok´oot tak payal ta´an bey xaan yeetel tulaka baloób.
Tile káayo´ob yank u t´aan tilel xch´úupal  bix u wooj tile kuxtaj,  bey xaán bix u kimile maako´ob yeetel bix u yakunaán le kíin tile yuum k´uy.
Weeya jelu pajtal nátik jumpe´el ts´ool t´aan yok´ool le meattsil le kajó.
Ichile najil xo´ok jelu pajta ilik le ka´ayo´ob tile Dzitbalche yeetele jejelas tukulo´ob, ts´iíibo´ob, balts´amilo´ob tiaku meyaj taa yeetele juún baaxalo´ob.
Beyo le mejen palalo´ob ku káan ko´ob le ik´il t´aano´ob tile uchben kajal Dzitbalche tia ku kalantaa tia ku ma´tu túubsaa´le meatsil le kaaja.
             
Comentario de los cantares de Dzitbalche

Los cantares de Dzitbalche es un documento escrito en maya yucateco que contiene 15 cantares que podrían ser acompañados de música, danza y otros elementos ceremoniales; entre alguno de los temas podemos encontrar la presencia femenina dedicada  a la mujer como símbolo de la vida,  la presencia de  la muerte y  el respeto al sol como un dios.
Aquí   podemos conocer una parte de la antigua forma de ver y vivir el mundo; En la escuela podemos adaptar estos escritos a través de pequeños poemas o guiones para representar con títeres, para que los niños vayan conociendo la literatura antigua de nuestros antepasados y a si conservar estos tesoros de nuestra cultura.

X-AJKANSAJ  Blanca Yeny Suárez Naal


U ts´o´ok tsikbal


Le analte´ka´aayo´ob tile Dzitbalche k´aabet k´ajotik tia ma´tubski´ yaan e´sik tile najil xo´ok ichile much´palalo´ob tia ku k´ajotoo le ikíl t´aano´ob  yeetel jats´uts  ka´ayo´ob tilu uchben kaaj Dzitbalche tumen lela u matsil le máaco´ob.


X Blanca Suárez




         LA DRAMATIZACION: ES UNA ACTIVIDAD EN QUE LAS PERSONAS ACTUAN DEPENDIENDO DE UN GUION. PERO EN LOS NIÑOS DESPIERTA SU IMAGINACION FORMANDOLE UNA MENTE CRITICA Y UTILIZARLO PARA APRENDER MEJOR.
   

        LE BALTS'AMILO'OB: JUMP'EE MEYAJ TU'UX LE MÁAKO'OB KU BE'ETO'O BIX KU BETIK ULÁAK' MÁAK, TI' LE PÁALALO'OB TU AJALTA' U JEJELÁAS TÚUKUL U TIA'AL TU LÁAKA LE XOOKNAJIL TU MENTO'OB U JEJELA'AS T'AAN TS'OK TU KANBAL MÁALO.
DOLORES HERNANDEZ.

TSIKBAL YO'OLAL  A  MEYAJ

Beyo’ aj ka’ansaj x-Dolores, le balts’amilo’ob  k’a’abéet  tia’al  kaambal  , ba’ale’  beyxan    jach   jats’utso’ob  tumen le xooknalo’ob   ku ki’imakun óolo’ob

X-ajka´ansaj  Norvelia.


                                     U TS'OOK'
UTS'TUT'ANEN  LE BALTS'AMIL TUMEN TU  ANTATEN UTIA'L LE PÁALALO'OB TU KANBAL MÁALO', BEY XAN U YUUM TSILO'OB KIMAK' ÓOLTIK TUMEN U PÁALALO'OB  UTS'TICHO'OB BIN TI' LE NAJILXOOK'
                         DOLORES HERNANDEZ 


Le mesaj balt's amil
Le mesaj ichil xook nalo'ob mejen tsiikbalil balt's 'amil jach maalo tumen ku yiliko'ob jochel baxo'ob ku yeesati'ob ku pa'atolo'ob ma' tu taano'ob, chen ku yiliko'ob u yochel baaxo'ob yetel ba'alche'ob tumen ken ts'ooke ku k'aotaa baax uchuj letiobe, ku yilkobe, jach ku kanko'ob baax ku yesatiob ichil mejen tsiikbalil.


Dramatización
Trabajar con los alumnos los cuentos y las dramatizaciones para ellos es muy importante y ponen atención cundo se les presenta los personajes y se presenta de acuerdo a la dramatización y están todos en silencio y quietos en sus lugares y muy atentos de los personajes que van apareciendo en el escenario, y terminando la dramatización se les pregunto de los personajes y contestan con claridad y mencionan los nombres de cada personaje del cuento que ellos escucharon y vieron en la dramatización.


Ka'anbesaj: Agustín Cámara Castillo 

YAN MENT LE MEYAJO'OB TUMEN  LE PAALALO'OB NU KU KA'ANSAJ MÁALO'
BEY XAN YAN MENT' LE JU'UN LE BALTS'AMILO'OB.
    RENE CANUL C.





LE BALTS'AM.


19/06/15
WAXAK P'ÉEL XOOK.

Ti lik sansamaj yáan balts'am tia'al  malo'ob taj wa tia'al ba'axal, le'oloal le ken in meyaj yetel in mejen xoona'lo'ob seban u na'atko' le baax in k'aatik k'anzaj tumen kin méentik balts'anil le ken xook jajalt'an, k'aako'om bey xan leken in mejay juntul chic, chen beyo' ku m'aalo'ob na'atko'ob yeetel ki'imak óolal ku meyajo'ob.

Le ken u bíino'ob yéetel u na'tsilo'ob ku mentiko'ob xam balts'am tial u ts'a'abal je'máaxak ba'aj, lej óolal kin yaalaj ti lik yáan balts'am.

EL DRAMA

En la vida diaria ay dramas para estar bien o para jugar, por eso cuando trabajo con mis pequeños alumnos rápido entienden lo que quiero enseñarles, porque aplico la dramatización cuando leemos cuentos, cantamos también cuando trabajo un tema, solo así aprenden mejor y trabajan contentos.

cuando se van con sus mamas nacen drama para que les den cualquier cosa, por eso digo en la vida ay drama.
AJ KA'ANZAJ   X-LUCIANA VILLAMONTE.



jach beyo' tu laakal le tsikbalo,le balts'amilo' tumen le palolo'bo'  ku betiko'ob sansamal ti le baxalo'obo'  tia'al u kaanbal le mejen palalo'obo'.

x-Irene may

Jo’op’éel meyajil “U múuch’ tambilil meyaj kaaj”.(X-Norvelia Jacqueline)

Le kaajo’ tu’ux kin meyaj le wíiniko’obo’ suuk u bino’ob  meyaj ichil u koolo’ob, wáa kanáanil u kaabo’ob, wáa tséen wakaxo’ob,  beyxan  ku meyajo’ob  naats’ ti’ kaaj ti’ le’ kúuchilo’ob  tu’ux ku meenta’al  jejeláas ba’alo’ob.

Le ko’olelo’ob ku kanáantiko’ob u yaalo’ob  yéetel ku beetiko’ob jejeláas meyajo’ob ti’ u najo’ob beyxan  najil xook.

Letio’ob suuk ku kuxtalilo’ob  jejeláas láak´tsililio’ob ichil jump’éel  naj wáa ichil jump’éel  táankab, le óolle’ le chan paalalo’ob  ma’ u’uy t’aano’ob u tatatsilo’ob  tumen jejeláas máako’ob ku kanáantiko’ob.

5° trabajo:  “Las formas de organización comunitaria para nuevas familias”.

En la comunidad donde trabajo se acostumbra que los señores vayan a trabajar su milpa, a cuidar sus abejas, a criar sus ganados y también  trabajan cerca del pueblo en las fábricas donde se fabrican diferentes  cosas.
Las mujeres cuidan  de sus hijos y realizan diversos trabajos de sus casas y también en la escuela.

Ellos acostumbran a vivir entre varias familias en una casa o en el mismo terreno, por   eso los niños no obedecen a sus papas, porque diferentes personas los cuidan.

Aj-kansaj  X-Norvelia Jacqueline



U ts´o´ok   tsikbal


Ichil najil xook  yaan e'esik  ma’alob   suukiloób je’ebix: chíin jo’ol, muk’ óolal, uts bisbaj, yaakunaj, múul antaj yeetel  ya’abach ba’alo’ob. Beyxan tsikbal yéetel xooknalo’ob yo’ole le meyajo’ ti’ jujuntúul máak ti u láaktsilil tia’al yaano'ob junp’éel ma’alob kuxtal.



X-ajkansaj  Norvelia Jacqueline



Le balts' amil jach maalo utiáal u béeta tumen ku yantíik utiáal y ya'ata u naat paalal ku xook tumen yiliiko'ob yoochel balche'ob waa u la'ak baxóob ku yaa' utukulo'ob utiáal u bissik kaanbalil ichil u baxalo'ob yetel la' papalo'ob.
Ku yantiik much paalal jach yaab u naato'ob yetel u ya'an tulaka kaanbalil.

La dramatización es importante llevarlo a cabo porque el aprendizaje es más significativo para los alumnos, por los personajes  que se presentan.
Ya que empiezan a utilizar más su imaginación y lo llevan a la práctica a través de los juegos que los niño realizan con sus compañeros.
Por lo cual se forman alumnos creativos y se favorece el desarrollo de lenguaje en general.


Xka' anbesaj: Margarita Pool Ortiz 

LE BALTS'AMILO'OB TO'ON ICH NAJILXOK' YETE LELA' IN XOKNAJILO'OB NU KU KANBAL MÁALO' YAN MENTIK' SÁANSAMA.

DOLORES HERNANDEZ

BALTS´AN







18 
ti  junio ti 2015
XKA`ANSAJ  
XMILDRED L. BARBOSA CHI

BALTS`AN
Le balts`an  ku  
meentik le maakoo ti e kaajal  tuux   kajakbaleno`  
ku  beetiko`ob ti  u yotoch ki`ichkelem  yuum, buul  
jaab le koolelo`o  yetel le
winkobo`o   ku    ts`aik u nook`oo  tial u mentikoo u balts`amil  u sìijil  
ki`ichkelem  yuum, tak le chan
xipalalo`ob  ku  jok`ool ti e balts`amilo` yan ku  ts`aik u nook` ti   josè u yichan xmarìa, ulaak bey xmarìa u na`
yumts`il, yan xaan bey  xkanan  balcheo`ob , wa  je bix le nojoch makoo tu  taso`o u màatan  yumts`il.
Le  maax ku jok`loo ti e balts`amiloo yan u
kaanko`o u xoxot`   t`aan tial u
pajtal  u esikoo bix uchik le  sìijil yuumts`il , yan u maankoo u nok`oo  chauak  ti yaabach bonilo`ob, ku beetiko`ob u  xana` yetel 
u xoot`  juun, ku k`axko`ob  ti u joolo`ob   xoxot` nok`oob .
Tulakal  le jaabo`o  
ku k`aaytaa ti ich le kajo`o  yan
u yanta balts`an . yaa màak  ku jok`ol  u cha`ante 
ustut`aan u yilkoo bix u t`aan  le
yuumoo , kolelo`ob yetel le xipalalo`ob.
Kan ts`ookok le
balts`milo`o ku papax k`abo`o, yan mako`obe ku 
t`ooxko`ob   tamalì yetel 
chukwa,  chuujuk  wa.
Teene kin meyaj
ich u najil xoox yetel le balts`amilo`ob 
men le mejen palalo`ob 
ustut`aano`ob yetel ku naatko`ob le baax kin ts`ikbatik, kin  ts`aik in nook`  in 
xaana` kin eesiko`ob  bix  le uchben ts`ikba ti e xtabaay,le way  k`eek`eno`ob yetel le koolel ku yook`ol ,
jach ku cheejtiko`ob tak letio`ob ku balts`amilo`ob.

18 ti junio ti
2015
Maestra  Mildred Liliana Barbosa Chi
Las
representaciones  en las que participan  las personas en el lugar donde vivo, se
realizan  en los templos o iglesias; cada
año las mujeres y los hombres se  visten
con trajes y se caracterizan para representar 
en nacimiento de Jesucristo, hasta los niños participan en las
representaciones algunos caracterizan a Josè el esposo de Marìa, otros en caso
de mujeres a la virgen Marìa madre  de
Dios, otros de pastores de ovejas y algunos de reyes de oriente que les
trajeron regalos a Jesùs.
Todos los que
participan en la representación tienen que aprender  un diálogo breve, para que el público pueda
entender la historia de còmo sucedió el Nacimiento de Jesùs, los que participan
compran sus trajes largos de varios  colores
y elaboran su  sandalias  con pedazos de cartón y en su cabeza amarran
pedazos de tela para cubrirse la cabeza.
Todos los
años   se anuncia en el pueblo que habrá
un representación  del nacimiento se
dice  la hora y el lugar, hay  mucha gente que sale a gustar de las
representaciones les gusta ver la participaciòn de los hombres, mujeres y
niños.
Al término de la
obra aplauden con gran algarabìa hay gente que reparte tamales con chocolate y
pan dulce.

Yo en la
escuela  trabajo las representaciones con
mis alumnos por que les gusta,  se
divierten y aprenden además que  ayudan para
que comprendan mejor los cuentos  o
leyendas que les  he contado representado
como la leyenda del xtabay, del way k`eek`en y la  llorona. Le gusta y se ríen mucho porque
hasta ellos participan.

Descripción: C:\Users\usuario\AppData\Local\Microsoft\Windows\INetCache\Content.Word\20150618_094519.jpgDescripción: C:\Users\usuario\AppData\Local\Microsoft\Windows\INetCache\Content.Word\20150618_093956.jpgDescripción: C:\Users\usuario\AppData\Local\Microsoft\Windows\INetCache\Content.Word\20150226_093917.jpgDescripción: C:\Users\usuario\AppData\Local\Microsoft\Windows\INetCache\Content.Word\20150618_093638.jpg





U’UKP’ÉEL XOOK: K’AAYO’OB TI’ DZITBALCHE X-OLIVIA ISABEL


Le’  aanalte’  k’aayo’ob ti’ Dzitbalché yaanti’ jeejeláas ts’iibo’ob ichil maaya t’aan, tu’ux ku yaalik bix u kuxtalo’ob  le úuchben  máako’ob , bix u suukililo’ob, bix u ka’atiko’ob  u yóolal ti’ kichkelen yuum, bix u na’atko’ob ba’ax ku yuchul ti’ yóok’ol kaab, beyxan bix u tukulo’ob yéetel  baxten beyo’ob le wíinko’ob  ti’ le’ maaya kaajo’.

      Ti’ le’ aanalteo’  yaanti’ ka’ap’éel jets :

      Yaax : “Tsiikbalilo’ob in kaajil” yaanti bolonlajun úuchben tsiikbalilo’ob bix  le  máako’ob ku yiiliko’ob le kuxtalo’ob ichil yóok’ol kaabo’.

      Ka’a: “ Ka’ayo’ob Dzitbalché” yaanti jo’olajun jats’uts káayo’ob ku t’aan yo’olal u tukulo’ob ti yaakunaj,úuchben tsolanteo’ob yéetel u láak baalo’ob.

      Ka tin   xookaj  le  wapaach’ tin k’a’ajsaj u tsiikbal , kach uchi mina’an sáasil  ichil le kaajo,  yéetel  le  máako’ob    u  jok´lo´ob     yéetel   ak´ab,  ku ja’asalyoolo’ob yéetel le   nukuch máako’ob yaantio’ob chowak ooko’ob.

      Aj-ka’ansaj  XOlivia Isabel

 
SEPTIMO TRABAJO "CANTARES DE DZITBALCHE"
 

      El libro de los “Cántares de Dzitbalché “ consta de diversos escritos en lengua maya, donde las personas antiguan narran  su forma de vida, sus costumbres, sus creencias, su cosmovisión, también su manera de ser y de proceder del pueblo maya.

      Este libro contiene dos partes:

       La primera: “Relatos de mi tierra” consta de 19 narraciones antiguas sobre cómo las personas interpretaban la vida en el mundo.

      La segunda: “Los Cantares de Dzitbalché” consta de 15 escritos que hablan sobre los pensamientos del amor, antiguos consejos y de otras cosas.

      Cuando leí el escrito del wapaach’ , recordé la platica, que hace mucho tiempo cuando  no  había electricidad en el pueblo y cuando las personas salían  en la madrugada los asustaban los hombres gigantes que tenían sus pies muy largos.

      Profra. Olivia Isabel

Ts’o’ok tsiikbal

 Le aanalteo’ “K’aayo’ob Dzitbalché” je u meyaj bey junp’éel nuukul ichil le najil xook tumen yaanti’  uchben tsiikbalilo’ob  yéetel lik’ t’aano’ob, tia’al u “xooko’ob” le mejen paalalo’ob, waá tia’al u “tsiibo’ob” ichil maaya yéetel kastla’an ta’an.

 
      Aj-ka’ansaj  XOlivia Isabel

 

 

 

WAXAK P’ÉEL XOOK: LE BALTS’AM (x-SILVIA)

WAXAK P’ÉEL XOOK: LE BALTS’AM (x-SILVIA)

Le balts’am junp’éel sa’ak óolal tu’ux le mejen paalalo’ob ku ki’imakunaj óol.
Yéetel le balts’am le mejen paalalo’ob je’ u páajtal meent ti’ t’aano’, a’alo’ob, yóolal ti’ wíinkli p’a’asko’ob máako’ob, ba’alche’o’ob yéetel uláak’ ba’alo’ob.
Le ajka’ansajo’ob  je’ u páajtal u meyajtik le balts’am tu juun yéetel múuch’.
Je’ u páajtal meentik yéetel wenak, piix cho’ob, jeejeláas nooko’ob yéetel uláak’ ba’alo’ob
Ti’ le najil xook tu’ux kin meyajo’  ts’ook meentik le balts’am ti’ jajal t’aan le chan x-k’ook’ tu’ux le mejen paalalo’ob tu p’a’asko’ob, maako’ob yéetel ba’alche’o’ob.

Ajka’ansaj x- Silvia Gabriela Canche Hdez

OCTAVA SESIÓN:LA DRAMATIZACIÓN

La dramatización es una actividad en la que los niños se divierten.
Con la dramatización los niños pueden hacer uso del lenguaje, expresarse a través del cuerpo imitando a personas, animales y otras cosas.
Los maestros podemos trabajar la dramatización individual y grupal.
Se pueden utilizar títeres, máscaras, disfraces y otras cosas.
En la escuela donde trabajo hemos realizado la dramatización del cuento del ruiseñor donde los niños imitaron  a personas y animales.


Silvia Gabriela Canche Hernández

TS’O’OK TSIKBAL
Yéetel le balts’am boch’besaj:
U t’aani’,múuch’ meyaj, tuukul, alab óol, muuk’a’an yéetel kanik ichil báaxal.

Beyxan ku ts’áaba kuxtalil ti’ maako’ob ti’ k’ajlay yéetel páajtal biin láak’intik ti’ óok’oto’ob,páax yéetel k’aayo’ob

AJKA'ANSAJ:X-SILVIA GABRIELA CANCHE HDEZ








U K'AY T'AANIL TI U KAAJIL DZITBALCHE. REYNALDO


U K'AY T'AANIL TI' U KAAJIL DZITBALCHE.

maalo'ob ak'aab in wet ajkansa'ajo'ob:

Ma' naak in ool xook le áanalte'. yaábach tsikbal ku e'esiko'on, in xooka' le tsikbal "kolomche'" le óok'ot ku beetko'ob tial u k'uubo'ob tjuntul maak  ti le Noj Yum Kaab wa ti u laak' Noj Yumo'ob.
chen baale' uutstin t'aan bix le uchben kaajnalo' tu xooko'ob le k'iino'ob, iile'ex:
Le ti'o'ob kaajo'ob le xook'iin (noj xookbeenil) ti junp'e' 4 (kaan) ajau,8(waxak)kumk'u, wa ti' 28 ti Septiembre ti ja'ab 3113 wa 3114 a.C bey ku tuukulo'ob le maako'ob aj k'alayo'ob.
le noj xookbeenil tso'oki' ti le 21 ti Diciembre u ja'ab 2012. Yo'ole k'iin ya'ab tsikbal jo'osa'abi'.
Le ti'o'obe tu k'aajoolo'ob xookbeenil:
K'IIN:        1 DÍA (JUNP'E K'IIN)
UINAL:     20 DÍAS (JUNP'E' UINAL)
TÚN:         360 D'IAS (JUNP'E' JA'AB WA 18 UINALES)
K'ATÚN:   7200 DÍAS ( XOOK'IIN TI 20 TUNES WA 20 JA'ABO'OB TI 360 K'IINES)
BAKTÚN: 144,000 DÍAS ( XOOK'IIN TI 20 KATUNES WA 400 TUNES)
PIKTÚN:   2,880,000 DÍAS (XOOK'IIN TI 20 BAKTUNES WA 8,000 TUNES)

 ¡! ÍILE'EX BUKA'AJ U SÁAYABIL TI LE UCHBEN MAAKO' MAYAO'OB !¡

aj Kansa'aj Reynaldo Quijano K'an Che'.

LOS CANTARES DE DZITBALCHE
Buenas noches compañeros:
No me fastidia leer este libro, muchas cosas nos muestra. Leí la danza de las varas,una danza que hacen antes de ofrendar a una persona a su dios principal o a otro de sus Dioses.
Pero me gustó como antiguamente llegaron a hacer grandes conteos en el tiempo, por ejemplo:
ellos empezaron la "cuenta larga" el 28 de septiembre del año 3113 ó 3114 según algunos historiadores y terminó esa cuenta el 21 de Diciembre del año 2012. al respecto muchas cosas se dijeron de esa fecha.
Ellos conocieron la cuenta del:
 K'iin           o sea un día
Uinal           ó un mes de 20 días
Tún             o un año de 360 días
K'atún         o 7200 días
Baktún        o 144,000 días y el
Piktún         o 2,880.000 días

 !! vean cuanta sabiduría tenían los antiguos mayas ¡¡
Profr. Reynaldo Quijano Canché.

YAAN KANBAL TI' LE UUCHBEN MÁAKO'OB.KEN T'AANO'ON TI LE MAYAO', TIN T'AANO'OB TI LE JUMP'EE NOJOCH  MIATSIL, TO'ON YAAN K'AOLTIKO'OB UTIA'AL TSIKBALTIK' IN PAALALO'OB YETE IN XOOKILNAAJ. JUMP'EE MIATSIL BIKIN NU KU KÍIMI.
                RENE CANUL C.
U tsook in tsikbal
Yan tech u ja'ajil ti to'one' aj kansa'aj xook ti le masewal palalo'ob k'uubani' le miatsil Maya. Ti'al ma' u sa'ata' le saayab yan e'esiktio'obe', ti le chan paalalob,le tankelemo'ob yeetel le tan chi'ijlo'ob ti'al u ka'ajolo'ob ba'ax u seeten beeto'ob le Ma'yabo', ichil le xooko',le na'ato',le ts'aako', ichil le u lak jeje'elas meyajo'ob u béetmo'.
Aj Kansa'aj Reynaldo Kijano K'anché



WAXAK P’EEL XOK: LE BALTS’MIL.( 13 TI’ JUNIO TI’ 2015)

WAXAK  P’EEL  XOK: LE  BALTS’MIL.( 13 TI’ JUNIO TI’ 2015)

Le  balts’milo’ ku  beelankil  líik’bal  uchi’  ti´ uchben  máako’ob  utia’al  u  kaxtix  u  ye’siko’ob  u   tukulo’ob,  wua  bix  u  u’uykuba  máak,  wua  utia’al  u  betik u  kíimak  ta yóol  mák,  je’  bix  le  ok’oto’b,  ka’ayo’ob,  kikil  t’aano’ob,  wua  le  bax  suka’an  u  betik le  máako’ob  ichil   le káajo’.
   Le balts’milo’ ku  belanki’ to’on  ajka’ansaj  utia’aal  u  máalo’ob  t’aan  le  mejen  paalalo’ob, tumen  ku  betik  u  yáata  bix  ku  nu  yési  ba’ax  yoje,  wua  bax  ku  tukultik  mejen  paalal  ichil  u  báaxalo’ob  yéetel  ku  béetik  u  biscuba  máaloób  ichil  leti’ob.
Yéetel  le  ballts’milo’ob  ku  ts’aik  u  kuxtal  u jejelas  máako’ob  wua balche’ob, tu’ux  mejen  páalal u ka’óol  wua  ba’ax,  lela’  je’u  pajtal  u  yúuchul  je’  túuxake  ma’  chen  ti’  k’íiwick, wua  ti’  jump’éel  nojoch  kuchile’,  to’on  ilik  bix  u  báaxalo’ob paalalo’ob  je’  bix  u  k’aat  u sutkuba’ob   xka’ansaj  ,wua  ajka’ansaj, wua  u  k’aat  u  sutkuba’ob na’ob  ichil  u  lak’  báaxalo’ob,  tulaka  lela’  ku  ts’aik  to’on  u  pajtal  ka’otik  ba’ax je’u  sen pajtal u  betik  le mejen  soknalilo’ob y’eetel  bix  u  betiko’ob;  letene’  jach  k’aabet   ts’aik  u  belal  utia’al  u  betiko’ob  le  jejelas  balts’milo’ob  ichil  meyaj  tu  najil  xook y’eetel  mejen  páalal  bey  xan  yéetel tata  tsilo’ob  tu  káapelil t’aan ,  ti  kastlan  yéetel  maya  t’aan.

Xka’ansaj: Norma Lucely  Pech Simá

OCTAVA  SESIÓN:   LA DRAMATIZACIÓN ( 13  DE JUNIO  DE 2015)

La  dramatización  ha sido utilizado desde hace mucho  tiempo por nuestros antepasados buscando  dar a conocer sus pensamientos, sentimientos o para divertir  a  las personas,  como los bailes, canciones, poesías  o las prácticas culturales del  pueblo.
Los maestros  utilizamos la dramatización para  favorecer el lenguaje del niño porque amplía  las formas de dar a conocer lo que sabe,  o  lo que piensan los niños en los juegos y  hace que se relacionen bien.
Con  la dramatización se le da vida a  diversos personajes o  animales que los niños conocen o saben de algún tema, esto  se puede  llevar  acabo donde sea, es decir  puede ser  espontáneo  no tiene que ser  en  el parque  o en un lugar grande,  lo  hemos visto  muy seguido  en sus juegos cuando  hacen el  papel de maestra  o maestro  o cuando juegan  a ser mamá o papá;  por  ello debemos  seguir propiciando  la  dramatización en  nuestros  alumnos   en  la escuela con niños  y involucrando a padres de familia , esto  en  ambas  lenguas , el español  y la  maya.

Profesora: Norma  Lucely  Pech Simá.

le  balts´milo´ob  ku  yiila´  tu  lakal  túux,  te  ichil   u  tanaj  ki´chkelem  yum  jach  ku  beeta  u ti´al  u  yeesaj  ti  mejen  palal,  yoolal  u  kanko´ob  u t´aanil  yéetel  u k´ayil.  
Guadalupe Tut.

                                                              TS'0KS   TSIKBAL.

Je' bix  tan ilik  le balts'amo'  ku  beta'al  tu  jejelas kuchilo'ob  je' bix  tu  k'íiwik jump'éel  kaj,  tu  tanaj  kichkelem  yum, tu  woctoch  le  mejen  paalalo'ob,  tu'ux  ku  báaxalo'ob  bey  tu  najil  xook  ichil  u  láak,  yan  k'íine  ku  k'aabejta  u  jejelas  nok'oob  wua  núukulo'ob  utia'al  u  beta'al  le  balts'amo'  bey  xan  je´'  u  pajtal  u  beta'al  chen  beyo'  yéetel  u  jejelas  xoot' u  winkili  máak, Le balts'amo'  uchben  u  beta'al  men  masewual  máako'ob bey   xan  bejla'e  ku  beta'al,  to'on  ajka'ansaj  k'aabet betik   ichil meyaj yéetel le  mejen  paalalo'ob tumen  ku  yantiko'ob  u  máalobkinsik  u t'aano'ob.

X-ka'ansaj.-Norma Lucely Pech  Simá


u k'ay t'anil Dzitbalche (irene may)


u k'ayilo'ob Dzitbalche'ene'.

U aanalteil u k’ayilo’ob dzibalche’ene’ juunp’eel xook jach jats’ust, u ts’iib uchben máako’ob maaya, tu’ux ku tsikbaltiko’ob jejeláas  kuxtalo’ob, k’aayo’ob yetel popost’aano’ob lele junp’eel u e’esajil bix u yiko’ob kuxtal ti’ kaajo’ob, beyxan le nojoch ba’alo’ob uucho’ob tu ja’abilo’ob. Le ts’iiba’ ku tasik ba’ax suk u mentik máako’ob tial u k’atiko’ob wa ba’ax ti’ k’uob wa ti’ pixano’ob yan tak bix u payalchi’itiko’ob tial u k’atsajo’ob. Le betike k’abet u ye’esa’a ti tu laakal le mejen paalal ku bino’ob xook yéetel u tatatsilo’ob.

El libro de los cantares de dzitbalche es una lectura muy bonita, es la historia de ancestros mayas en donde escribieron diferentes testimonios, cantos y poemas, esto como para demostrar como concebían la vida, también los grandes acontecimientos de época pasadas. Estos escritos traen también las costumbres del pueblo maya para realizar sus ritos para pedir a los dioses o a los espíritus, así como las oraciones para pedir sus favores. Por eso debemos enseñárselo a todos los niños que asisten a la escuela y a sus padres.
 
ajkansaj x Irene May Chi




       Beyo Ajka'ansaj to’one yaan k-meyaj yéetel le aanalte’  “Káayo’ob Dzitbalché” k’aab’eet ts’aik u k’ajóltiko’ob ti le’  xooknalo’ob le uucben tsikbalilo’obo’.

      Beyxan yaan u ojeltiko’ob le tatasilo’ob baáx yaan beetik yéetel le mejen paalalo’obo’ tia´al u aanto’on , ichil u yotocho’ob.

      Aj-ka’ansaj  XOlivia Isabel


ts'ok tsikbal


le k'aayo Dzitbalche  k'aabeet esik le xooknalo'ob yeetel tatasilo'ob tumen beyob k'ajóolbi le miatsil tumen ma' u saatal le uchben t'aano te tsibta le analte.
x-Irene may
 
 


 

WAXAK P´EEL MEYAJ: LE BALTS´AMILO´OB TI KAJAL. AJ KANSAJ GUADALUPE TUT


Aj  balts´aam  bey  u  ya´ala´ti  le       maak´ob   ku  sutkuba´ob  bey  yaanal  ma´ak,  wa  ba´alche´  ti´al  u  beetik  u  chéej,  wa  k´aabeet  u  ts´aak  ojetbil  jun  p´eel  tuukul  ti  u  la´a  maako´ob,  je u  paajtaal  u  beetik   yéetel  u  winklal,  beyxan  yéetel  ok´ot,  k´ay,  tustsikbal,  baxalo´ob  wa  yéetel   uchben  tsikbalo´ob;  cheen  baaxe´ aktaan  ti  chaano´ob.
Le  keen  u  beet le balts´aano´ob    yaan  u  ts´aak   jats´uts     nook    jejeláas  boonil,  k´aabet  yaan  u  aj paxil, u aj t´aanil yéetel  u yaabach  sasil  ka  paatak  u  p´ataal  le  maako´ob  cha´antiko´ob.
Lela´  yaanxan  tej  kaj  tuux  kin  meyaj Bethania   ma´ jach  beyo´.  Tulakal  k´ino´ob ku  yiila  ichil  le  solaro´ob  túux  ku  baaxal  mejen palalo´ob  yéetel  u  yeet  palilo´ob,  tuux  ku   tuus sutkuba´ob   na´ob,  yum, nol  wa balche´ob  ku  yeesko´ob  baaxo´ob  ku  yuuchul  ichil  u  ch´iibalo´ob    yéetel  u  yotocho´ob,  beyxan  ku  yiilaj  le  ken  wensa´ak  le jach  mejen  papalo´ob  yéetel  k´aayo´ob  tumen u na´ob,   beeyxan  le ken  u  muuch´ubaob  ti´al  u  yuuko´ob  uchben  tsiikbalo´ob.
Ku yuuchulxan  ichiil  k´uul  naj  ti´al  u  yeesa´j  payalt´aan  ti  le mejen palalo´ob,   beyxan  ichil  u  najil  xook   le  ti´al  u  kambal  paalal.
Tulakal  ma´ak  aj balts´am   yaane´ ti´al  u  tsiikal  yéetel  u  yeet  maakile´  ku  pepeksik  u  k´aa,  yich, jo´ol  yo´olal  u  ch´aanukta´a   báax  ku   ya´alik,  cheen  u  cha´antale´  ku  na´atal  wa  maalo´ob  wa  k´aax   baax  ku   yaalik.

OCTAVO TRABAJO: LA DRAMATIZACION EN MI PUEBLO (GUADALUPE TUT)
Es una expresión artística en donde las personas dan vida a personajes, animales o cosas; es decir tienen el arte de la imitación, del baile, del canto y de la plática. A  través de  éste se transmiten mensajes de una manera llamativa, alegre y vistosa, interviene personajes principales, narradores, música de fondo y luces.
Se puede observar en diferentes contextos, en la comunidad de Bethania se da en los patios de las casas cuando los niños juegan de mamá y papá, o la hacen de animales u objetos. También cuando la mamá les cantan arrullos a los bebes o cuando se reúnen a escuchar historias.
Otros lugares donde se puede observar en los templos en donde se enseña la palabra de dios mediante las dramatizaciones, cantos e historias. Otro lugar donde se da es en las escuelas para dar la enseñanza a los alumnos.

El ser humano es un artista por naturaleza, unos son más hábiles que otros, necesitan mover las manos, los ojos o la cabeza para captar la atención con quien platica, se pueden interpretar  mensajes buenos o malos según sus intenciones.


Jach jats’uts le sa’ak óolal ti’ balts’am ku meenta’a ti’ le kaajal tu’ux ka meyaj ajka’ansaj.
Ti’ le u najil xook je’ u páajtal u meyaj le balts’am ti’ bixil jejeláas.
Beyxan je’ u páajtal u meent óok’oto’ob, jajal t’aano’ob, k’aayo’ob yéetel uláak ba’alo’ob.


Ajka’ansaj: x-Silvia Gabriela Canche Hernández









U´UK PÉEL MEYAJ: U K´AY T´AANIL DZITBALCHÉ AJ KANSAJ GUADALUPE TUT

  Jun  p´eel  analtee  ku  ta´asik    ya´abach   ts´iibo´ob  beeta´no´b túmen uchbeen  maak´o´ob,   ichilela´   yaan  ku  tsiikbatik   biix  u  chimpooltá  u  yumk´in,    ku yaalik ku yuuchul ok´ot ba´apach   jun  túul xíipal    k´aaxan  chuumuk  k´iwik   u  yeet  kajalilo´ob   ku   ch´inko´ob   yéetel  chowak   che´ yan  u  yeej   jujunp´iitil   ku   bin   u  kinsko´ob.   Ulak´e       tsiibtaan   biix  u  meyaj     le   ts´áakmaako´ob      ku  yaalatio´ob    xmeno´ob,  beyxan  biix   u      kaanbesaj   le   ch´upalalo´ob  le     ken   ts´ookok   u  beelo´ob,  tsiibtanxan   tsikbalo´ob  tu  yoolal   jeejeláas   ch´iich´oo´b    yáan  yook´ol   kaab,  waapaach,   aluxo´ob  yéetel  u la´a   ba´alo´ob.
Yáabach   tuukulo´ob  yéetel   k´ajsajo´ob   ku   sut  tu  jo´ol  ti  máak   le  ken  u  xooke´  le analtea,  bej  je´ex  ku  ya´alik  in  nol   uchil   le  ke  yiile´  u    yaabilo´ob   ma´ taan  u  yu´ko´ob  t´aan  ti  u   na´,   jach  utstut´aano´ob   u  jok´lo´ob  xiimbal   yéetel   ak´ab,  ku  ja´asalyoolo´ob    yéetel   le  waapaach  wa  yéeltel   xtabay.
Tu  lakal  le tsiikbalo´oba   beetaan    u   k´ay  t´aanilo´ob  tuux   ku   yaaliko´ob  yéetel   jats´uts  t´aano´ob   ti´al  u  k´ajsal   tumen   u  ye´et   ch´iibalo´ob.


SEPTIMO TRABAJO:  LOS CANTARES DE DZITBALCHE  (GUADALUPE TUT)
Es un libro que trae muchos escritos hechos por nuestros antepasados, entre ellos hay ceremonias y danzas como el que cuenta que bailan alrededor de un joven  amarrado en medio de la plaza, en el que le lanzan flechas hasta que muere en honor de sus dioses,  otro son los escritos sobre las personas que curan con hierbas, así como la forma de trasmitirle conocimientos a las muchachas que van a casarse. También los escritos sobre los distintos pájaros que hay en la tierra, los gigantes, los enanos, etc.
Muchos pensamientos y recuerdos regresan en la mente de quien lee este libro, así como decía mi abuelo cuando veía que sus nietos no obedecían a su mamá y les gustaba salir de noche, les decía que los espantaría algún gigante o xtabay para que tuvieran miedo y no salieran a pasear.

Todos estos escritos también se presentan en forma de cantares en los  que se usan palabras bonitas para ser recodados por nuestros pueblos.

u ts´ook  u  ts´iibil
le kaj  tso´ok  in  xookik  u ts´iib  in  wet  xooko´ob  yan  ba´alo´ob  tin  kanaj  je´ex  biix  tu  ts´iibto´ob  tu  yo´olal  biix  u  xookol  u  maan le  k´ino´ob, beyxan  u  k´aabetil  u  k´aajotal  le analtea  tumen  le kajo´bo  beeyó  u  kajsal  u  beetaj  u  tsiibil  balo´ob  ku  yuuchul  bejlae u ti´al  u  k´ajotel   u la´a mako´ob  ichil  yaabach  ja´bo´b